Przepisy art.1 ust.1 i art.16 ustawy o księgach wieczystych i hipotece[1] wprawdzie pozwalają na przyjęcie, że w księgach wieczystych ujawnia się prawa rzeczowe na nieruchomościach, ale nie oznacza to, że w księdze wieczystej ujawnione są wszystkie prawa rzeczowe [2]. Obok praw rzeczowych wpisanych do księgi wieczystej mogą istnieć prawa rzeczowe niewpisane tzw. pozaksięgowe. Ograniczone prawo rzeczowe ujawnione w księdze wieczystej ma na mocy przepisu art.11 ustawy pierwszeństwo przed takim prawem nieujawnionym w księdze. Natomiast wobec niewpisanej służebności przesyłu, a także służebności drogi koniecznej i służebności ustanowionej w związku z przekroczeniem granicy przy wznoszeniu budynku lub innego urządzenia, nie stosuje się tzw. rozszerzonej skuteczności prawa osobistego lub roszczenia ujawnionego przed ustanowieniem wymienionych służebności, statuowanej przez przepis art.17 ustawy. Wyjątek przewidziany w przepisie art.17 ustawy dotyczy wymienionych służebności niezależnie od sposobu ich ustanowienia[3]. Z kolei przepis art.7 pkt 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece przewiduje niedziałanie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych wobec służebności przesyłu, co oznacza w sensie negatywnym, że nabywca nabędzie nieruchomość wraz z obciążeniem w postaci służebności przesyłu, mimo że nie były one ujawnione w księdze wieczystej. Wpis do księgi wieczystej jako przesłanka konstytutywna[4] ograniczonego prawa rzeczowe dotyczy hipoteki, zgodnie z treścią art.67 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Natomiast przepis art.16 ust.2 pkt 2 kc w treści obowiązującej od 20.02.2011r.[5] wskazuje, wśród tzw. praw i roszczeń osobistych, które mogą być ujawnione w księdze wieczystej, roszczenie o ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego. Wpis służebności przesyłu nabiera charakteru konstytutywnego w przypadku przeniesienia lub zrzeczenia się tego prawa, jeśli było wpisane do księgi wieczystej. Do ustanowienia służebności przesyłu nie jest konieczny wpis do księgi wieczystej. Wpis ustanowionej służebności przesyłu, wynikający z woli uprawnionego, następuje księdze wieczystej, prowadzonej dla nieruchomości, w dziale III Prawa, roszczenia i ograniczenia w rubryce 3.4. Przykładowa treść wpisu może brzmieć: „Ograniczone prawo rzeczowe. Nieodpłatna i nieograniczona w czasie służebność przesyłu, polegająca na prawie przeprowadzenia przez działkę gruntu nr 278/7 sieci kanalizacji sanitarnej o średnicy 200 mm PCV z uzbrojeniem (studnie kanalizacji sanitarnej) o długości L=93 mb oraz prawie przeprowadzenia przez działkęgruntu278/7sieci wodociągowej o średnicy 125mm PE z uzbrojeniem(hydrant, zasuwy) o długości L=100 mb oraz swobodnego do nich dostępu celem konserwacji, eksploatacji, modernizacji i usuwania awarii na rzecz przedsiębiorstwa Polska Infrastruktura S.A.” Wpis służebności przesyłu do księgi wieczystej wywołuje skutki w zakresie skuteczności tego prawa wobec innego prawa rzeczowego określone w przepisach art.249 kc i art.art.11 i 12 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Przede wszystkim wpis wpływa na pierwszeństwo między prawami rzeczowymi. Sąd wieczystoksięgowy dopuszczając wpis o określonej w umowie o ustanowienie służebności przesyłu treści powinien zbadać, czy prawo to zostało ważnie ustanowione. Zgodnie z art. 626 (8) § 2 k.p.c., który w swej treści nawiązuje do uchylonego art. 46 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Przytoczony przepis wyznacza zakres kognicji sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym, i to zarówno sądu pierwszej instancji rozpoznającego wniosek o wpis, jak i sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację od wpisu[6] Kognicja ta, choć ograniczona do badania jedynie treści wniosku, treści i formy dołączonych do wniosku dokumentów oraz treści księgi wieczystej, nie ma charakteru wyłącznie formalnego. Obowiązek badania treści dokumentu dołączonego do wniosku o wpis mieści w sobie również konieczność oceny, czy dokument ten stanowi uzasadnioną podstawę wpisu. W konsekwencji sąd jest obowiązany badać czynność materialną stanowiącą podstawę wpisu nie tylko pod względem formalnoprawnym, lecz także pod względem jej skuteczności materialnej. Powinien zbadać, czy czynność ta uzasadnia powstanie, zmianę lub wygaśnięcie prawa, które ma być wpisane do księgi wieczystej lub z niej wykreślone. Musi zatem ocenić, czy prawo, które ma być wpisane, zostało ważnie ustanowione. Trzeba jednak podkreślić, że podstawę tej oceny stanowić mogą wyłącznie ustalenia dokonane na podstawie treści wniosku, treści dołączonych do niego dokumentów oraz treści księgi wieczystej. W postępowaniu wieczystoksięgowym bowiem sąd nie może prowadzić postępowania dowodowego wykraczającego poza granice, które zostały zakreślone w art. 626 (8) § 2 k.p.c. ani uwzględniać dalszych okoliczności niewynikających z wskazanych w tym przepisie dowodów[7]. Jeżeli przedmiotem wpisu jest służebność gruntowa, sąd, kierując się utrwaloną wykładnią przepisów regulujących postępowanie wieczystoksięgowe, powinien zbadać, czy prawo to zostało ważnie ustanowione. Osoby zainteresowane mogą ustanawiać tylko takie ograniczone prawa rzeczowe, jakie są przewidziane w ustawie, przy uwzględnieniu, iż każde z nich ma zdefiniowane ustawowo cechy niepodlegające modyfikacji[8]. W art. 285 § 1 k.c., podobnie jak w przepisie art.305 (1) kc, ustawodawca nie sprecyzował, na czym polega uprawnienie do korzystania z nieruchomości obciążonej przez właściciela nieruchomości władnącej bądź obowiązek powstrzymania się właściciela nieruchomości obciążonej od określonego korzystania z niej. Zasadniczo nie jest dopuszczalne takie ukształtowanie treści służebności gruntowej, które przyznawałoby właścicielowi nieruchomości władnącej czy przedsiębiorcy infrastrukturalnemu uprawnienie do wyłącznego korzystania z nieruchomości obciążonej, równoznaczne nie tylko z pełnym korzystaniem z nieruchomości, lecz także z całkowitym pozbawieniem możności korzystania z niej przez właściciela nieruchomości obciążonej. Ta kwestia może być badana przez sąd wieczystoksięgowy rozstrzygający o wpisie do księgi wieczystej. Natomiast poza kognicją sądu wieczystoksięgowego znajduje się badanie skuteczności materialnoprawnej umowy o ustanowieniu służebności pod kątem jej zgodności z celem służebności gruntowej określonym w art. 285 § 2 k.c. Orzecznictwo nie wypowiedziało się jak dotąd w tej kwestii w odniesieniu do służebności przesyłu. Sąd Najwyższy w uchwale z 17.01.2003 r.[9] stwierdził, że w postępowaniu wieczystoksięgowym nie jest dopuszczalne badanie skuteczności materialnoprawnej umowy o ustanowieniu służebności gruntowej w zakresie jej zgodności z celem takiej czynności, o którym mowa w art. 285 § 2 k.c. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że ograniczony z mocy art. 626 (8) § 2 k.p.c. charakter kognicji sądu wieczystoksięgowego nie pozwala mu na prowadzenie badania w kierunku poznania stanu faktycznego, wobec czego sąd ten, nie mając uprawnień do prowadzenia postępowania dowodowego, nie może weryfikować danych twierdzonych przez strony. Z tej przyczyny skuteczne podważenie czynności prawnej, dokonanej we właściwej formie, na podstawie wskazującej na naruszenie art. 285 § 2 k.c. może być dokonane wyłącznie w postępowaniu procesowym[10]. Stanowisko to odnosi się w pełni do kwestii badania skuteczności materialnoprawnej umowy o ustanowienie służebności przesyłu. Zgodnie z art. 626 (8) § 2 kpc. w zw. z art. 31 ust. 1 i art. 32 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece podstawę wpisu w księdze wieczystej ograniczonego prawa rzeczowego może stanowić dokument obejmujący oświadczenie właściciela nieruchomości o ustanowieniu tego prawa, co, w świetle art. 245 § 2 k.c. wymaga formy aktu notarialnego, jak również odpowiednie orzeczenie sądu np. o ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego lub o stwierdzeniu nabycie takiego prawa przez zasiedzenie. Na ogólnych zasadach podstawą wpisu może być także ostateczna decyzja administracyjna, jeżeli, zgodnie z przepisami prawa, stanowi podstawę powstania ograniczonego prawa rzeczowego lub stwierdza jego powstanie z mocy prawa. Wiążąca moc prawna aktu administracyjnego sprowadza się do tej sfery stosunków, do których uregulowania organ administracyjny jest ustawowo powołany[11]. Sąd wieczystoksięgowy może zatem badać, czy treść decyzji wynika z przepisów ustawowych, formułujących uprawnienia do wydawania decyzji administracyjnych o określonej treści. Takich uprawnień sąd wieczystoksięgowy nie ma w odniesieniu do orzeczeń sądowych, stwierdzających zasiedzenie służebności przesyłu lub ustanawiających służebność przesyłu. Wynika to z normy zawartej w przepisie art.365 § 1 kpc, która tworzy tzw. rozszerzoną prawomocność materialną. Orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Zagadnienie prawomocności orzeczeń wydawanych w postępowaniu nieprocesowym wywołuje wątpliwości płynące z faktu, że kodeks postępowania nie unormował tej problematyki w sposób szczególny. Uznając, że gruntowna analiza tego zagadnienia wykracza poza ramy tej monografii, można poprzestać na ustaleniach doktryny prawa procesowego. Zgodnie z nimi, w takim zakresie, w jakim brak jest odmiennej regulacji, stosować należy odpowiednio art. 362-366 kpc[12]. Moc wiążąca orzeczenia wynikająca z treści przepisu art. 365 § 1 k.p.c. jest rozważana zawsze w związku z inną sprawą. Taka relacja występuje niewątpliwie w przypadku złożenia wniosku o wpis do księgi wieczystej służebności przesyłu ustanowionej postanowieniem sądu lub nabytej w drodze zasiedzenia stwierdzonego prawomocnym postanowieniem. Podmiotowe i przedmiotowe granice prawomocności materialnej, wynikające z art. 365 § 1 k.p.c., wiążą wprawdzie inne sądy, ale w tym znaczeniu że muszą one brać pod uwagę fakt istnienia i treść prawomocnego orzeczenia[13]. Ten aspekt ma znaczenie w odniesieniu do tylko faktu istnienia prawomocnego orzeczenia o ustanowieniu służebności przesyłu. Występuje, gdy w poprzednim postępowaniu, w którym zapadło prawomocne orzeczenie nie brała udziału choćby jedna ze stron nowego postępowania, a nie jest ona objęta prawomocnością rozszerzoną. W postępowaniu wieczystoksięgowym taka sytuacja może być skutkiem tego, właściciel nieruchomości nie brał udziału w postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia. Nie można zatem obciążać go dalszymi skutkami wynikającymi z prawomocnego orzeczenia. Drugi aspekt mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia jest określany jako walor prawny rozstrzygnięcia (osądzenia) zawartego w treści orzeczenia. Jest on ściśle związany z powagą rzeczy osądzonej tzw. res iudicata z art. 366 kpc{14] i występuje w nowej sprawie pomiędzy tymi samymi stronami, choć przedmiot obu spraw jest inny. Jest to tzw. skutek pozytywny (materialny) rzeczy osądzonej przejawiający się w tym, że rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym orzeczeniu (rzecz osądzona) stwarza stan prawny taki, jaki z niego wynika. Sądy rozpoznające między tymi samymi stronami nowy spór muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto to w prawomocnym, wcześniejszym wyroku, a więc ostatecznym rezultacie procesu uwzględniającym stan rzeczy na datę zamknięcia rozprawy[15]. Niedopuszczalnym jest zatem negowanie związania prawomocnym postanowieniem wydanym w przedmiocie ustanowienia służebności przesyłu z uwagi na to, że, zdaniem sądu wieczystoksięgowego, było ono „błędne” i wydanie postanowienia o odmowie wpisu do księgi wieczystej. Takie postanowienie naruszałoby elementarne standardy orzekania, do jakich należy konieczność uwzględnienia przy rozstrzyganiu sprawy wiążącej mocy prawomocnego postanowienia. Uzasadniałoby to uznanie, że postanowienie jest niezgodne z art. 365 § 1 kpc w związku z art. 366 kpc. Rozszerzona prawomocność materialna ma również ten skutek, że jeżeli służebność przesyłu stanowiąca przedmiot wniosku o zasiedzenie wchodzi „w skład” służebności przesyłu wcześniej ustanowionej na podstawie orzeczenia sądowego o zasiedzenia wydanym w innej sprawie stwierdzającej zasiedzenie tej służebności przesyłu na rzecz określonej osoby w określonym dniu, to powaga rzeczy osądzonej obejmuje także wszystkie osoby zainteresowane, które nie stały się uczestnikami postępowania, jak również obejmuje posiadanie przez tę osobę służebności przesyłu do tego dnia. Nie może być zatem wydane później postanowienie stwierdzające nabycie przez zasiedzenie z tym samym dniem służebności przesyłu przez inną osobę[15]. Charakter posiadania służebności przesyłu przez jedną osobę w zasadzie wyklucza, pomijając przypadki współposiadania, posiadanie tej samej służebności przez inną osobę w tym samym czasie. Wszystko to prowadzi do wniosku, że w świetle art. 365 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 366 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., niedopuszczalne było wydanie późniejszego postanowienia stwierdzającego, że wnioskodawca inny niż osoba wskazana we wcześniejszym i prawomocnym postanowieniu sądu rejonowego, nabył przez zasiedzenie z tym samym dniem służebność przesyłu objętą wcześniejszym i prawomocnym postanowieniem. Nie ma przy tym żadnego znaczenia, czy wskazana w postanowieniu wcześniejszym osoba była rzeczywiście posiadaczem służebności przesyłu lub czy okoliczności faktyczne były błędnie przyjęte, jeśli sąd stwierdził prawomocnie, że zasiedziała z określonym dniem służebność przesyłu. Moc wiążąca postanowienia obejmuje przesłanki prawotwórcze nabycia własności przez zasiedzenie, w tym posiadanie służebności do określonego dnia[17]. Nie jest możliwe kwestionowanie skutków prawnych prawomocnego postanowienia sądu w przedmiocie zasiedzenia służebności przesyłu lub ustanowienia służebności przesyłu na drodze sądowej poprzez zarzut, iż okoliczności faktyczne będące podstawą tego orzeczenia, nie zostały dostatecznie wyjaśnione. Takiej możliwości przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie przewidują, gdyż podważyłoby to istotę prawomocności orzeczenia sądowego[18]. Niewątpliwie w świetle przepisu art.626 (8) § 2 kpc kognicję sądu wieczystoksięgowego przekraczałoby badanie, czy ustanowiona służebność przesyłu spełnia kryterium określone w art. 285 § 2 kc[19]. Zgodnie z tym przepisem, służebność przesyłu może mieć jedynie na celu zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części, utożsamianej z przedsiębiorstwem infrastrukturalnym. Spełnienie tego ocennego kryterium wymaganego od służebności gruntowej wymaga uwzględnienia konkretnych okoliczności faktycznych dotyczących nieruchomości władnącej, które nie są odzwierciedlane w treści czynności prawnej ustanawiającej służebność przesyłu. Z tej przyczyny, ze względu na ograniczony zakres kognicji sądów w postępowaniu o wpis, ustalenie, czy ustanowiona służebność gruntowa realizuje cel określony w art. 285 § 2 kc nie może być przedmiotem kontroli sądu w ramach badania wniosku o wpis służebności gruntowej do księgi wieczystej. W postępowaniu tym sąd nie może bowiem prowadzić jakiegokolwiek postępowania dowodowego wykraczającego poza badanie treści i formy wniosku, dokumentów załączonych do wniosku oraz treści księgi wieczystej. Podważenie spełnienia przez służebność celu określonego w art. 285 § 2 kc może nastąpić jedynie w postępowaniu procesowym, w którym zainteresowane strony mogą za pomocą wszelkich dowodów wykazywać okoliczności istotne dla oceny, czy służebność spełnia kryterium z art. 285 § 2 kc. Wyznaczony przez art. 626 (8) § 2 k.p.c. zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego nie oznacza jednak, że jego działalność została ograniczona wyłącznie do dokonywania czynności o charakterze rejestracyjno-ewidencyjnym. Wynikające a contrario z tego przepisu wyłączenie możliwości przeprowadzenia jakichkolwiek innych dowodów i dokonywania na ich podstawie własnych ustaleń nie wyłącza bowiem możliwości badania przez sąd wieczystoksięgowy w ramach toczącego się postępowania m.in. ważności czynności prawnej mającej stanowić materialnoprawną podstawę dokonania wpisu w księdze wieczystej[20]. Sąd w tych ramach może zatem badać, czy, w przypadku, gdy nieruchomość obciążona jest przedmiotem współwłasności, oświadczenie o ustanowieniu służebności przesyłu pochodzi od wszystkich współwłaścicieli nieruchomości mającej podlegać obciążeniu wpisem ograniczonego prawa rzeczowego. Jeśli sąd ustali, że nie wszyscy współwłaściciele złożyli stosowne oświadczenia, może stwierdzić nieważność czynności prawnej ustanowienia służebności przesyłu na podstawie przepisu art.199 kc., uznając, że stanowi ona czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu rzeczą wspólną, a tym samym oświadczenie o jej ustanowieniu powinno być złożone za zgodą wszystkich współwłaścicieli nieruchomości. Na aprobatę zasługuje postanowienie Sądu Najwyższego z 6.07.2011r.[21], zgodnie z którym ustanowienie służebności przesyłu stanowi czynność przekraczającą zwykły zarząd rzeczą wspólną. Biorąc pod uwagę punkt widzenia właściciela nieruchomości obciążonej wykonywanie służebności przesyłu wiąże się z koniecznością znoszenia istnienia na tej nieruchomości cudzych urządzeń (urządzeń przesyłowych) trwale związanych z jego nieruchomością. Służebność przesyłu, jako prawo na rzeczy cudzej (iura in re aliena), daje uprawnionemu z tytułu tej służebności, aczkolwiek w ograniczonym zakresie, władztwo nad cudzą nieruchomością[22]. Ogranicza ono zatem w sposób trwały wykonywanie w pełnym zakresie prawa własności nieruchomości obciążonej, statuując obowiązek znoszenia przez każdoczesnego właściciela tej nieruchomości wykonywania przez podmiot uprawniony z tytułu służebności przesyłu (przedsiębiorcę przesyłowego) tego prawa, w zakresie jaki wynika z oświadczenia o jego ustanowieniu. Takie konsekwencje prawne dotykające wszystkich współwłaścicieli nieruchomości, a wynikające z obciążenia jej służebnością przesyłu, przemawiają za przyjęciem stanowiska, że umowne ustanowienie służebności przesyłu stanowi czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu rzeczą wspólną i do jej skutecznego ustanowienia konieczne jest złożenie oświadczenia woli przez wszystkich współwłaścicieli nieruchomości. Sąd wieczystoksięgowy nie dopuszcza więc do naruszenia art. 201 k.c. Na taką ocenę czynności ustanowienia służebności przesyłu nie mają wpływu racje społeczne w postaci umożliwienia zainteresowanym dostępu do paliwa gazowego i w ten sposób zaspokojenie ich elementarnych potrzeb. Taka argumentacja nie przemawia bowiem za kwalifikacją umownego ustanowienia służebności przesyłu jako czynności zwykłego zarządu rzeczą wspólną. Zwrócić przy tym należy uwagę, że brak zgody wszystkich współwłaścicieli może stanowić podstawę do wystąpienia na mocy art. 199 zd. 2 k.c. przez współwłaścicieli, których udziały wynoszą co najmniej połowę, o rozstrzygnięcie przez sąd z uwzględnieniem celu zamierzonej czynności oraz interesów wszystkich współwłaścicieli. Szczególne zagadnienia prawne mogą wynikać dla sądu wieczystoksięgowego w przypadku, gdy właściciel nieruchomości obciążonej wnosi o odłączenie z księgi wieczystej działki i założenie dla niej nowej księgi wieczystej z wpisem prawa własności na jego rzecz. Rozpoznając taki wniosek sąd wieczystoksięgowy może odłączyć z księgi wieczystej wymienioną działkę i założyć dla niej nową księgę wieczystą z wpisem prawa własności na rzecz wnioskodawcy. Jednocześnie, wobec odłączenia części nieruchomości i założenia dla niej odrębnej księgi wieczystej, do działu III nowej księgi wieczystej przenosi do współobciążenia łącznego ograniczone prawa rzeczowe, np. służebność przesyłu, ustanowioną na rzecz każdoczesnego przedsiębiorcy infrastrukturalnego. Problem może powstać na gruncie stosowania przepisu art.290 § 2 kc. Czy w świetle art. 290 § 2 k.c. na nieruchomości stanowiącej wyodrębnioną działkę z nieruchomości wieczystoksięgowej utrzymuje się z mocy prawa służebność gruntowa, mimo że wyodrębniona działka nie była objęta zakresem wykonywania tej służebności?[23] Sąd Najwyższy podjął w tej sprawie uchwałę[24], w której stwierdził, że jeżeli jedna księga wieczysta urządzona jest dla kilku geodezyjnie tylko wyodrębnionych działek i niektóre z nich objęte są służebnością gruntową, to odłączenie z księgi wieczystej działki nieobjętej zakresem wykonywania służebności i założenie dla niej nowej księgi wieczystej nie powoduje wygaśnięcia obciążenia jej tą służebnością. Nie można nie zauważyć, że Sąd Najwyższy w gruncie rzeczy zajął się inną sytuacją faktyczną, gdy W dziale II jednej księgi wieczystej wpisano kilka działek, niektóre z nich są objęte zakresem wykonywania służebności gruntowej, inne nie. Wątpliwość mogą zatem wynikać z tego, czy wszystkie te działki należy traktować jako jedną nieruchomość i czy odłączenie z księgi wieczystej działki nieobjętej zakresem służebności i założenie dla niej odrębnej księgi wieczystej jest podziałem nieruchomości obciążonej, o którym mowa w art. 290 § 2 k.c. Treść art. 290 § 2 k.c. w zasadzie nie budzi wątpliwości; wynika z niego, że w razie podziału nieruchomości obciążonej służebnością gruntową, służebność ta utrzymuje się na nieruchomościach powstałych w wyniku podziału także wówczas, gdy wyodrębniona w wyniku podziału nieruchomość nie była poprzednio objęta zakresem wykonywania służebności gruntowej, a zainteresowanemu właścicielowi (właścicielom) nieruchomości obciążonej przysługuje roszczenie o zwolnienie od służebności. Źródłem wątpliwości jest wykładnia niedostatecznie sprecyzowanego pojęcia „odrębnego przedmiotu własności”, wskazanego w art. 46 § 1 k.c. jako kryterium powstania i istnienia nieruchomości gruntowej. Ponieważ ustawodawca nie określił wprost, o jakiej formie wyodrębnienia części powierzchni ziemskiej mowa, na gruncie art. 46 § 1 k.c. i art. 24 ustawy o księgach wieczystych i hipotece możliwe są co najmniej dwa sposoby rozumienia pojęcia nieruchomości gruntowej. W pierwszym z nich przyjmowane jest fizyczne kryterium wyodrębnienia, czyli to, czy grunty należące do tego samego właściciela są z zewnątrz otoczone nieruchomościami innych właścicieli[25]. W tym tzw. materialnoprawnym ujęciu nieruchomości jedna księga wieczysta mogłaby obejmować kilka nieruchomości, zatem odłączenie z księgi wieczystej i założenie nowej księgi wieczystej niekoniecznie musiałoby się wiązać z podziałem nieruchomości. W myśl drugiej propozycji, określanej jako ujęcie wieczystoksięgowe rozumienie pojęcia nieruchomości, o wyodrębnieniu decyduje objęcie działki lub większej liczby działek jedną księgą wieczystą[26]. W tym ujęciu kilka działek objętych jedną księgą wieczystą stanowi zawsze jedną nieruchomość, nawet jeżeli działki nie graniczą ze sobą, a odłączenie chociażby jednej z działek z księgi wieczystej równoznaczne jest z podziałem nieruchomości. Zestawiając treść art. 46 § 1 k.c. i art. 24 u.k.w.h., za trafne należy uznać wieczystoksięgowe rozumienie pojęcia nieruchomości, wyrażające się w formule „jedna księga wieczysta – jedna nieruchomość”. Jednakże, jeżeli nieruchomość składa się z dwóch lub więcej działek niegraniczących ze sobą i jest obciążona służebnością gruntową w ten sposób, że niektóre z niegraniczących działek nie są objęte zakresem wykonywania służebności, to ze względu na specyfikę służebności można przyjąć, iż odłączenie z księgi wieczystej działki nieobjętej zakresem wykonywania służebności nie wywołuje skutku, który według art. 290 § 1 k.c. wiąże się z podziałem nieruchomości obciążonej. Nadanie działkom odrębnych numerów geodezyjnych nie wywołuje skutków cywilnoprawnych; jeżeli takie działki objęte są jedną księgą wieczystą to bez względu na sposób rozumienia pojęcia nieruchomości składają się na jedną nieruchomość. W takim wypadku bez znaczenia jest, że jedynie niektóre działki objęte są zakresem wykonywania służebności. Odłączenie z księgi wieczystej działki wyodrębnionej tylko geodezyjnie, nieobjętej zakresem wykonywania służebności, i założenie dla niej nowej księgi wieczystej jest równoznaczne z podziałem nieruchomości obciążonej i stosownie do art. 290 § 2 k.c. nie powoduje wygaśnięcia obciążenia odłączonej części nieruchomości służebnością.


[1]Dz. U. nr 125 z 2001 r., poz. 1368 tekst jednolity z późniejszymi zm.

[2] W księdze wieczystej może być ujawnione każde prawo rzeczowe, prawo obligacyjne natomiast tylko wtedy, gdy w drodze wyjątku od zasady przepis szczególny na to pozwala, J.Ignatowicz,K.Stefaniuk: Prawo rzeczowe, op.cit., s.344.

[3] S.Rudnicki: Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz do przepisów o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych, Warszawa 2002, s.90.

[4] W systemie prawa cywilnego wpis deklaratywny jest zasadą, wyjątkiem są wpisy konstytutywne, J.Ignatowicz, K.Stefaniuk: Prawo rzeczowe, op.cit.s.348.

[5] Powołany przepis został zmieniony przez art.1 ust.2 ustawy z 26.06.2009r. (Dz.U. nr 131 z 2009r., poz.1075).

[6] Postanowienia Sądu Najwyższego z 27.04.2001 r., III CKN 354/00, OSNC 12/ 2001, poz. 183 i z 6.10. 2006 r., V CSK 214/06, niepubl., cytowane za postanowieniem Sądu Najwyższego z 30.06.2011r., III CSK 272/10, Lex 1096041.

[7] Postanowienia Sądu Najwyższego z 22.03.1955 r., II CO 116/54, OSNCK 1/1956, poz. 15, z 25.02.1963 r., III CR 177/62, OSNCP 2/1964, poz. 36, z 18.11.1971 r., III CRN 338/71, OSNCP 6/1972, poz. 110, z 13.07.1984 r., IV CR 343/84, OSNCP 7/1985, poz. 92 i z 20.02.2003 r., II CKN 1237/00 cyt.za postanowieniem Sądu Najwyższego z 30.06.2011r., op.cit. oraz uchwały Sądu Najwyższego z 12.04.1990 r., III CZP 14/90, Rejent 1/1991, s. 129, z 20.07.1995 r., III CZP 88/95, OSNC 11/1995, poz. 163, z 22.05. 1996 r., III CZP 50/96, OSNC 11/1996, poz. 141 i z 17.01.2003 r., III CZP 79/02, OSNC 11/2003, poz. 142.

[8] Postanowienie Sądu Najwyższego z 12.11.1997 r., I CKN 321/97, cyt.za postanowieniem Sądu Najwyższego z 30.06.2011r., op.cit. Zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym w postanowieniu z 20 października 2005 r., IV CK 65/05 (nie publ.), nieruchomość można obciążyć służebnością gruntową także w sytuacji, w której współwłaścicielem nieruchomości obciążonej jest właściciel nieruchomości władnącej. Per analogiam można uznać, że dopuszczalne jest ustanowienie na rzecz przedsiębiorcy infrastrukturalnego służebności przesyłu, ciążącej na nieruchomości, której współwłaścicielem jest przedsiębiorca infrastrukturalny.

[9] III CZP 97/02, OSNC 11/2003, poz. 142. Pogląd wyrażony w tej uchwale podzielił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 30.06.2011r., op.cit.

[10] Tak również postanowienie Sądu Najwyższego z 20.10.2011, III CSK 322/10, Lex 1129124.

[11] Tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21.05.1999 r., III CKN 244/98, OSNC 22/1999, poz.222 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12.06.2002 r. III CKN 978/00, cyt.za postanowieniem Sądu Najwyższego z 13.10.2011, V CSK 436/10, Lex 1044065.

[12] W. Siedlecki, Z. Świeboda: Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 2001, s. 83. Wyjątki od zasady związania sądu prawomocnym postanowieniem wydanym w postępowaniu nieprocesowym przedstawiają K. Korzan: Skutki orzeczeń rozstrzygających sprawę co do istoty (prawomocność, wykonalność, skuteczność), Rejent 4/2005, s. 43 i następne, K. Lubiński: Prawomocność materialna orzeczeń w postępowaniu nieprocesowym, Państwo i Prawo 11/ 2003.

[13] Jedynie w wypadku, gdyby obejmowało ono zagadnienie wstępne (prejudycjalne) sąd rozpoznający kolejną sprawę zobligowany byłby do przyjęcia rozstrzygnięcia tej kwestii w postaci gotowej, tak wyrok Sądu Najwyższego z 28.01.2002r. I CKN 730/99, Lex 515437. Dla postępowania wieczystoksięgowego postępowania o zasiedzenie lub o ustanowienie służebności przesyłu przez sąd nie jest zagadnieniem prejudycjalnym.

[14] Prawomocne postanowienia o charakterze pozytywnym wydane w postępowaniu nieprocesowym co do istoty sprawy korzystają z powagi rzeczy osądzonej, a zasięg tej powagi obejmuje również osoby zainteresowane, które nie stały się uczestnikami postępowania, tak postanowienie Sądu Najwyższego z 24.09.1997r., II CKN 293/97, Lex 738524.

[15] Tak Sąd Najwyższy w wyroku z 20.09.2011r., I BU 2/11, Lex 1101320.

[16] Tak w odniesieniu do zasiedzenia własności nieruchomości Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24.09.1997 r. II CKN 293/97 oraz w późniejszym postanowieniu z 18.02.2009r., I CSK 337/09, Lex 560506.

[17] Postanowienie Sądu Najwyższego z 18.02.2009r., op.cit.

[18] Pogląd ten potwierdza postanowienie Sądu Najwyższego z 14.02.2000r., IICKN 1158/99, Lex 381029.

[19] Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17.01. 2003 r., III CZP 79/02, op.cit., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2010 r., III CSK 322/09, cyt. za postanowieniem Sądu Najwyższego z 30.06.2011r., III CSK 271/10, op.cit. Powołany przepis zawiera pełną regulację przedmiotu badania sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym, określając nie tylko zakres postępowania dowodowego, ale także podstawy orzekania przez sąd wieczystoksięgowy, postanowienie SN z dnia 27.07. 2010 r., sygn. akt II CSK 122/10, cyt. za postanowieniem Sądu Najwyższego z 6.07.2011, I CSK 714/10, op.cit., postanowienie SN z dnia 17.09.2009 r., IV CSK 180/09, OSNC 4/2010, poz. 56.

[20]] Postanowienie Sądu Najwyższego z 12.03.2010r., III CSK 160/09, , postanowienie Sądu Najwyższego z 25.02.2011 r., IV CSK 392/10), oba cyt. za postanowieniem Sądu Najwyższego z 6.07.2011r., I CSK 714/10, op.cit.

[21] I CSR 714/10, Lex 897954.

[22] Tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 17.02. 2011 r., sygn. akt IV CSK 303/10 (niepubl. w posiadaniu autora).

[23]Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z dnia 14.10.2008 r. i uchwała Sądu Najwyższego z 17.04.2009r., III CZP 9/09, OSNC 4/2010, poz.4.

[24] Ibidem.

[25] Wyroku Sądu Najwyższego z 23.09.1970 r., II CR 361/70, OSNCP 6/ 1971, poz. 97 i uchwała Sądu Najwyższego z 28.03. 1988 r., III CZP 15/88, OSNCP 7-8/1989, poz. 123.

[26] Postanowienie Sądu Najwyższego z 30.05.2007 r., IV CSK 56/07, cyt.za uchwałą Sądu Najwyższego z 17.04.2009r., III CZP 9/09, op.cit., uchwały Sądu Najwyższego z 26.04.2007 r., III CZP 27/07, OSNC 6/2008, poz. 62 i z 7.04.2006 r., III CZP 24/06, OSNC 2/2007, poz. 24 i wyrok Sądu Najwyższego z 30.10. 2003 r., IV CK 114/02, OSNC 12/2004, poz. 201.