Przynależność służebności do praw skutecznych erga omnes oznacza, że uprawniony ze służebności przesyłu może swoje prawa wykonywać wobec każdoczesnego właściciela nieruchomości obciążonej. Oznacza również, że właściciel lub użytkownik wieczysty może swoje uprawnienia wykonywać wobec każdoczesnego przedsiębiorcy infrastrukturalnego. W obu przypadkach przeniesienie prawa nie ma wpływu na istnienie i treść służebności przesyłu, poza dwoma przypadkami uregulowanymi w przepisach art.art.294 i 295 kc. Przeniesienie prawa jest zmianą stosunków, które, jeśli spowodują szczególną uciążliwość dla właściciela nieruchomości obciążonej, są, obok utraty znaczenia dla prawidłowego korzystania z przedsiębiorstwa infrastrukturalnego, kolejną przesłanką żądania zniesienia służebności za wynagrodzeniem. Jeśli służebność przesyłu utraciła dla przedsiębiorstwa infrastrukturalnego, na rzecz którego ustanowiono służebność przesyłu (brak jest zatem przeniesienia przedsiębiorstwa przesyłowego na nowy podmiot), wszelkie znaczenie, wówczas właściciel nieruchomości obciążonej może żądać zniesienia służebności przesyłu bez wynagrodzenia, zgodnie z treścią przepisu art.295 kc. W szczególny sposób uregulowano zmiany podmiotowe dokonane w wyniku podziału nieruchomości władnącej lub przedsiębiorstwa infrastrukturalnego. Stosowna regulacja, będąca lex specialis w stosunku do przepisu art.295 kc, zawarta jest w przepisie art.290 kc i znajdzie ona odpowiednie zastosowanie do służebności przesyłu. W razie podziału nieruchomości obciążonej służebność przesyłu nie wygasa ex lege, lecz utrzymuje się w mocy na każdej z części utworzonych przez podział. Jednakże gdy wykonywanie służebności ogranicza się do jednej lub kilku z nich, właścicielom lub użytkownikom wieczystym pozostałych części utworzonych przez podział nieruchomości obciążonej przysługuje roszczenie o zwolnienie od służebności. Z kolei podział przedsiębiorstwa infrastrukturalnego skutkuje utrzymaniem w mocy służebności przesyłu na rzecz każdej z części przedsiębiorstwa infrastrukturalnego. Jednakże gdy służebność przesyłu zwiększa użyteczność tylko jednej lub kilku wydzielonych części przedsiębiorstwa, właściciele lub użytkownicy wieczyści, również mogą wystąpić z roszczeniem o zwolnienie ich od służebności przesyłu. W obu przypadkach przesłanką merytoryczną takiego roszczenia jest brak zwiększenia użyteczności dla przedsiębiorcy infrastrukturalnego(1). W przypadku przewidzianym w przepisie art.290 § 2 kc brak zwiększenia użyteczności wynika z niemożności wykonywania służebności przesyłu na pozostałych wydzielonych nieruchomościach, co w przypadku służebności przesyłu może wynikać np. z usytuowania urządzeń przesyłowych. W doktrynie utrzymuje się pogląd, że zwolnienie od służebności w obu przypadkach następuje bez wynagrodzenia (2). Zwroty „może żądać” i „mogą żądać” zawarte w treści przepisów art.290 §§ 1 i 2 kc wskazują na możliwość sądowego dochodzenia zwolnienia od służebności przesyłu. Tym samym wygaśnięcie służebności nastąpi do uprawomocnieniu się postanowienia uwzględniającego roszczenie(3).  Wykładnia językowa pozwala na wniosek, że jest to jedyny dopuszczalny tryb zwolnienia ze służebności przesyłu z wyłączeniem trybu dobrowolnego w oparciu o zgodne oświadczenia woli lub w wyniku zrzeczenia się tego prawa(4). Szczególna regulacja, zawarta w przepisie art.290 § 3 kc, dotyczy zmiany sposobu wykonywania służebności, która nie została zniesiona,  w związku z podziałem nieruchomości władnącej lub przedsiębiorstwa przesyłowego. Ustawodawca dopuszcza ustalenie zmiany sposobu wykonywania służebności w drodze porozumienia, a dopiero w braku porozumienia sposób ustali sąd. W zależności od tego, który przedmiot służebności przesyłu (nieruchomość obciążona czy przedsiębiorstwo przesyłowe) ulega podziałowi, powód dla zmiany sposobu wykonywania służebności może leżeć po stronie nieruchomości obciążonej lub przedsiębiorstwa infrastrukturalnego. Jednak sam podział nieruchomości lub przedsiębiorstwa infrastrukturalnego nie powoduje ipso facto zmiany sposobu wykonywania służebności. Podział przedsiębiorstwa infrastrukturalnego nie uprawnia nowych przedsiębiorców infrastrukturalnych do wykonywania służebności przesyłu sposób bardziej uciążliwy dla właściciela nieruchomości obciążonej, ani podział nieruchomości obciążonej nie uprawnia jej nowych właścicieli do uszczuplania praw wynikających ze służebności przesyłu. Służebność przesyłu co do sposobu jej wykonywania istnieje zatem bez zmiany, jedynie podział skutkujący potrzebą zmiany stanowi podstawę roszczenia o zmianę sposobu wykonywania służebności przesyłu. Roszczenie sprowadza się do żądania takiej zmiany treści służebności, która polega na zmianie sposobu jej wykonywania. W ramach tego roszczenia nie można żądać innej zmiany treści służebności np. żądać jej ograniczenia. Co do wynagrodzenia, w doktrynie utrzymuje się pogląd, że w drodze analogii legis do art.291 kc zasadnym jest żądania wynagrodzenia dla przedsiębiorcy infrastrukturalnego, jeśli zmiany żąda właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości obciążonej, a przyczyna zmiany tj. podział nieruchomości, leży po ich stronie. Uzasadnienia dla wynagrodzenia dla właściciela nieruchomości obciążonej w przypadku, gdy zmiany żąda przedsiębiorca infrastrukturalny, a przyczyna tj.podział przedsiębiorstwa leży po jego stronie, należy szukać w analogia iuris(5). Ta sama analogia pozwala uzasadnić twierdzenie, że zmiana dokonuje się bez wynagrodzenia, jeżeli podział nie leży po stronie żądającego przyczyna zmiany(6). Odrębnym zagadnieniem, które nie zostało rozstrzygnięte explicite w prawie przedmiotowym, jest kwestia korzystania ze służebności przesyłu przez osoby trzecie, inne niż przedsiębiorca infrastrukturalny. Podobny problem dotyczy służebności drogi koniecznej. Czy z drogi koniecznej mogą korzystać inne osoby czy tylko uprawniony ze służebności drogi koniecznej. W praktyce życia codziennego z drogi koniecznej korzystają zarówno właściciel nieruchomości władnącej jak i osoby dojeżdżające do jego nieruchomości np. goście, dostawcy towarów, podmioty świadczące usługi na rzecz właściciela nieruchomości władnącej. Niewątpliwie nie jest możliwe ustanowienie służebności każdej służebności w interesie powszechnym ze względu na ogólne potrzeby mieszkańców  drogi koniecznej (action popularis)(7). Służebność może być ustanowiona na rzecz każdoczesnego właściciela konkretnie oznaczonej nieruchomości jako władnącej. Szczególnym przypadkiem jest korzystanie ze służebności drogi koniecznej w sytuacji, gdy dotychczasowe przeznaczenie nieruchomości władnącej ulega zmianie np. właściciel gospodarstwa rolnego zaczyna prowadzić działalność agroturystyczną. Skutki tej zmiany niewątpliwie dotykają nieruchomości obciążonej. Wyraża się to w innym sposobie korzystania z istniejącej służebności. Orzecznictwo uznaje pogląd, że samo zwiększenie częstotliwości korzystania ze służebności przez uprawnionego właściciela nieruchomości władnącej nie stanowi zmiany stosunków w rozumieniu art. 294 kc(8). Inaczej jednak należy ocenić sytuacje, gdy zwiększone korzystanie z drogi polega na tym, że użytkują ją nie tylko właściciel i jego rodzina, lecz także inne osoby. Zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego(9), właściciel nieruchomości władnącej nie może w dążeniu do rozwoju gospodarczego własnej nieruchomości zwiększyć bez żadnych konsekwencji niedogodności nieruchomości służebnej. Nie może w szczególności oczekiwać, że gdy będzie tego wymagał rozwój gospodarczy jego nieruchomości, właściciel nieruchomości służebnej będzie dostosowywał się do tego rozwoju i brał na siebie ciężar związanych z tym kosztów. Takie oczekiwanie byłoby nieuprawnione w świetle art. 288 k.c., który wskazuje, że służebność gruntowa powinna być wykonywana w taki sposób, aby jak najmniej utrudniała korzystanie z nieruchomości obciążonej. Wniosek, jaki można wysnuć z orzecznictwa, pozwala przyjąć, że służebność ma służyć właścicielowi nieruchomości władnącej, a obciążanie nieruchomości obciążonej poprzez korzystanie ze służebności przez osoby trzecie nie może zwiększać obciążenia nieruchomości obciążonej i stanowić podstawę do zastosowania dyspozycji przepisu art.294 kc. W praktyce przedsiębiorstw infrastrukturalnych kwestia ta może mieć znaczenie w kontekście korzystania z urządzeń przesyłowych przez osoby trzecie na podstawie węzłów zobowiązaniowych. Poza wszelką wątpliwość jest fakt, że przedsiębiorca nie może ustanowić służebności na swojej służebności. Nie można również nie zauważyć, że służebność przesyłu uprawnia do korzystania z rzeczy bez pobierania pożytków.  Uznanie, że przedsiębiorca może korzystać ze służebności tylko dla własnych potrzeb albo w wykonaniu zobowiązania ciążącego na nim wobec właściciela nieruchomości obciążonej, byłoby nieracjonalne i kwestionowałoby potrzebę ekonomiczną istnienia służebności przesyły. Naruszałoby to również dyspozycję  przepisu art.305 (1) kc in fine, która uprawnia przedsiębiorcę do korzystania z nieruchomości obciążonej zgodnie z przeznaczeniem urządzeń z art.49 § 1 kc. Urządzenia określone w przepisie art.49 § 1 kc służą do doprowadzania lub odprowadzania płynów, pary, gazów, energii elektrycznej, urządzenia infrastruktury telekomunikacyjnej, a także urządzenia przeznaczone do prowadzenia ruchu kolejowego, urządzenia tras tramwajowych, transportu linowego, linii trolejbusowych oraz inne urządzenia podobne. Przedsiębiorca przesyłowy może zatem wykorzystywać służebność przesyłu do prowadzenia działalności, polegającej na realnym wykonywaniu zobowiązań polegających na przesyle mediów energetycznych osób trzecich i to niezależnie od ich ilości. Może również ustanowić użytkowanie na służebności przesyłu, na podstawie, którego inny podmiot będzie mógł korzystać i pobierać pożytki z cudzej nieruchomości obciążonej.


(1) Tak dla nieruchomości władnącej i obciążonej(w) Kodeks cywilny.Komentarz, pod redakcją Z.Resicha, Warszawa 1972r., s.733.

(2) Ibidem, s.733, S.Rudnicki: Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga Druga Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2002, s.440. Nie można jednak nie zauważyć, że ustawodawca w tym zakresie jest niekonsekwentny. Doktryna uznaje, że brak wyraźnego zapisu o wynagrodzeniu w treści art.290 kc, pozwala uznać nieodpłatny charakter zniesienia służebności w razie podziału nieruchomości lub przedsiębiorstwa infrastrukturalnego. Jednak ustawodawca w przepisie art.295  poprzez zwrot „bez wynagrodzenia” zwalnia z wynagrodzenia zniesienie służebności w przypadku zniesienia służebności, jeżeli służebność straciła dla nieruchomości wladnącej wszelkie znaczenia. Ustawodawca stosuje zatem trzy narzędzia: wyraźny zapis o wynagrodzeniu (przepisy art. art. 291, 294 kc), wyraźny zapis o braku wynagrodzenia (przepis art. 295 kc) i brak jakiekolwiek zapisu o wynagrodzeniu (przepis art.290 kc). Doktrynalnie brak wynagrodzenia można oprzeć na paremii „in dubiis libertas” (w razie wątpliwości wolność).

(3) Jeśli służebność przesyłu wpisana jest do księgi wieczystej, służebność wygasa dopiero z chwilą wykreślenia jej z tej księgi, zgodnie z przepisem art.246 § 2 kc.

(4) Przepis art. 290 §§ 1 i 2 są legi specialis w stosunku do przepisu art.246 § 2 kc.

(5) Kodeks cywilny.Komentarz, pod redakcją Z.Resicha, op.cit., s.734.

(6) Ibidem, s.734.

(7) S.Rudnicki: Prawo obrotu nieruchomościami, Warszawa 2001, s.839. Zachowuje aktualność orzeczenie Sądu Najwyższego z 23.09.1966r., III CRN 214/66(w) OSNCP 4/67, poz.74.

(8) Wyrok Sądu Najwyższego z 23.10.2001r., I CKN 380/99, Lex 52634.

(9) Wyrażonym w orzeczeniu z dnia 24 kwietnia 1997 r., II CKN 43/97 (w)  Prawo Gospodarcze nr 8/1998.