1.   Wstęp

 Ustawa z dnia 30.05.2008r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw[1]  wprowadziła od 3.08.2008r. do polskiego porządku prawnego nową instytucję, służebność przesyłu, która w zamyśle ustawodawcy miała rozwiązać problemy budowy instalacji przesyłowych na cudzych nieruchomościach gruntowych. Nowe, ograniczone prawo rzeczowe jest instytucją kwalifikowaną pod względem podmiotowym i merytorycznym. Kwalifikacja merytoryczna wynika z faktu, iż ustawodawca wprost uregulował treść tego stosunku prawnego, tym samym strony nie mają swobody określania treści służebności przesyłu, inaczej niż w przypadku służebności gruntowych i osobistych[2]. W tym zakresie istnieje już szereg pozycji artykułowych, omawiających i analizujących, również krytycznie, służebność przesyłu[3]. Przedmiotem niniejszego artykułu jest natomiast problem regulacji zakresu podmiotowego służebności przesyłu, która budzi wątpliwości interpretacyjne mimo pozornie jasnych verba legis. Ustawodawca określił expressis verbis w przepisie art.3051 Kodeksu cywilnego tylko jedną stronę stosunku prawnego, a mianowicie przedsiębiorcę, który zamierza wybudować lub którego własność stanowią urządzenia oznaczone w przepisie art.49 Kodeksu cywilnego. Druga strona określona jest w przepisie art.285 ust.1 Kodeksu cywilnego, który mocą przepisu art.3054 Kodeksu cywilnego stosuje się odpowiednia do służebności przesyłu. Jest nią na pewno właściciel nieruchomości obciążonej. Rozstrzygnięcie, czy może nią być użytkownik wieczysty nieruchomości obciążonej, wymaga odwołania się do obszernego orzecznictwa i ustaleń doktryny w zakresie służebności gruntowych, które znajdą tym samym zastosowanie również do służebności przesyłu. Z nieruchomości może korzystać również uprawniony z węzła zobowiązaniowego, wskazanym jest zatem rozstrzygnięcie w przedmiocie jego uprawnień do zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu. Do zagadnień podmiotowych zaliczyć należy również kwalifikowane podmiotowo przejście ex lege uprawnień ze służebności przesyłu w przypadku zbycia prawa własności przedsiębiorstwa lub urządzenia oznaczonego w przepisie art.49 Kodeksu cywilnego. Przepis art. 3051 Kodeksu cywilnego jako zasadę wprowadza umowne ustanowienie służebności przesyłu, dopuszcza jednak w wyjątkowych przypadkach niedobrowolne ustanowienie tej służebności w drodze orzeczenia sądowego. Przesłanką żądania ustanowienia służebności przesyłu jest odmowa zawarcia umowy ze strony właściciela nieruchomości obciążonej. W tym kontekście powstaje pytanie, czy pozytywną przesłanką procesową jest odmowa tylko właściciela nieruchomości czy też takie same skutki ma również odmowa użytkownika wieczystego? W dalszej części artykułu przedstawione zagadnienia zostaną szerzej zanalizowane z zastosowaniem wykładni językowej de lege lata, której ustalenia będą weryfikowane regułami funkcjonalnymi wykładni opartej na koncepcji wykładni derywacyjnej. Wykorzystane zostaną również wcześniejsze orzecznictwo i doktryna w zakresie służebności gruntowej.  

 2.    Przedsiębiorca przesyłowy-urządzenia z art.49 kc

 Kwalifikowany charakter uprawnionego do wystąpienia o ustanowienia służebności, czy w trybie dobrowolnym czy w trybie niedobrowolnym, został uregulowany jako konstrukcja wielostopniowa. U jej podstaw ustawodawca umieścił przedsiębiorcę w rozumieniu art.431 kc, a więc osobę fizyczną, osobę prawną i jednostkę organizacyjną, o której mowa w art.331 par.1 kc, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Następnym szczeblem jest relacja prawna do urządzeń, o których mowa w art.49 par.1 kc. W odniesieniu do istniejących urządzeń przedsiębiorca musi być ich właścicielem. W odniesieniu do przyszłych instalacji, a wiec nieistniejących w dacie ustanawiania służebności przesyłu, ustawodawca nie formułuje takiego wymogu, można zatem zasadnie przyjąć, że dopuszczalne są inne formy prawne władztwa nad rzeczą, zarówno rzeczowe jak zobowiązaniowe. Przyczyna takiego zróżnicowania nie jest znana, natomiast jego konsekwencje można łatwo wskazać. Przedsiębiorca, który dzierżawi istniejące urządzenie przesyłowe nie może ustanowić służebności przesyłu. Ten sam przedsiębiorca, który zamierza wybudować, niekoniecznie jako właściciel, ale np. zlecając wybudowanie instalacji innemu podmiotowi i następnie dzierżawiąc lub leasingując urządzenie przesyłowe, jest uprawniony do ustanowienia służebności przesyłu. W tym konkretnym przypadku, nie jest możliwe zastosowanie wnioskowania prawniczego „z większego na mniejsze”, ponieważ uprawniony jest właściciel – ma większe uprawnienia do rzeczy-, zatem dzierżawca-ma mniejsze uprawnienia do rzeczy- nie może być uprawniony, dlatego że uprawniony jest właściciel. Takie wnioskowanie byłoby dopuszczalne, gdyby regulacja była odwrotna tzn. uprawnionym do ustanowienia byłby dzierżawca, to tym bardziej właściciel mógłby ustanowić służebność przesyłu. Ostatnim szczeblem konstrukcji kwalifikowanego charakteru podmiotowego służebności przesyłu jest samo urządzenie, o którym mowa w art.49 par.1 kc [4], traktowane jako obligatoryjny przedmiot prawa przysługującego przedsiębiorcy. Pod rządami prawa sprzed nowelizacji art. 49 kc budził na tyle duże kontrowersje, że był przedmiotem dwóch orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego[5]. W uchwale z 4.12.91r. Trybunał uznał, że przepis art.49 kc stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w przepisie art.47 par.2 kc, zgodnie z która częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie może być od niej odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Trybunał rozstrzygnął również kwestię własności urządzeń z art.49 kc. Poprzedni przepis art.49 kc (w nowej treści tego przepisu zastrzeżenie to zostało utrzymane) zawierał końcowe zastrzeżenie, uzależniające stosowanie tego przepisu od tego, aby urządzenie wchodziło w skład przedsiębiorstwa lub zakładu. Zastrzeżenie to ma charakter faktyczny i jest spełnione w momencie podłączenia wymienionych w art.49 kc urządzeń do sieci należącej do przedsiębiorstwa lub zakładu. W konsekwencji urządzenie przestaje być częścią składową nieruchomości, na której zostało zbudowane i nie stanowi własności właściciela nieruchomości. W tym zakresie nie stosuje się zasady superficies solo cedit z art.191 kc. Zdaniem Trybunału, po przyłączeniu urządzenie stało się częścią składową przedsiębiorstwa i w konsekwencji własnością przedsiębiorstwa. Trybunał zmodyfikował swoje stanowisko[6] w wyroku z 7.11.2006r.  Postępowanie zostało wszczęte w odpowiedzi na skargę właściciela nieruchomości, na której stał budynek stacji trafo, wybudowany przez zakład energetyczny. W związku z wyrokami w jego sprawie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, nie uznających we wszystkich instancjach oraz w instancji kasacyjnej zasadności twierdzeń właściciela opartych na zasadzie superficies solo cedit, wystąpiła on o uznanie przepisu art.49 kc za niekonstytucyjny. Jego zdaniem, ustawodawca tworząc regulację ingerującą w podstawowe prawo, jakim jest prawo własności, winien posłużyć się pojęciami jednoznacznymi, nie budzącymi wątpliwości. Tymczasem w zaskarżonym przepisie brak jest nie tylko definicji „urządzenia”, ale także nie określono w sposób precyzyjny i konkretny, kiedy urządzenia te wchodzą w skład przedsiębiorstwa czy zakładu. Prawo, zgodnie z Konstytucją, powinno być jasne, nie może powodować niepewności adresatów co do ich praw. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 7.11.2006r. orzekł, że art.49 kc jest zgodny z art.2, art.21, art.31 ust.3 oraz art.64 ust.1 i 3 Konstytucji. Według oceny Trybunału, kwestionowany przepis kc stanowi, że urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania wody, pary, gazu, prądu elektrycznego oraz inne urządzenia podobne są odrębnym od gruntu przedmiotem prawa własności.  Nie rozstrzyga natomiast, kto jest ich właścicielem. Nie stanowi również samoistnej podstawy prawnej do przejęcia urządzeń na własność właściciela przedsiębiorstwa przez ich połączenie z siecią należącą do tego przedsiębiorstwa. Przy takiej interpretacji, przepis ten nie ingeruje w prawo własności, a jedynie wyodrębnia dwa różne podmioty własności. Trybunał uznał również, że nazwa urządzenia jest dostatecznie ostra dla celów prawa cywilnego i pozwala z wystarczającą precyzją ustalić treść norm prawnych. W praktyce nie jest możliwe posługiwanie się w tekstach ustaw nazwami całkowicie ostrymi, a pewien rozsądny poziom nieostrości pozwala zapewnić niezbędną elastyczność w procesie stosowania prawa. Nie budził wątpliwości pogląd, oparty na wykładni językowej przepisu art.49 kc, że lista urządzeń nazwanych w tym przepisie jest lista otwartą, co dopuszcza możliwość stosowania wykładni rozszerzającej. Inne niż wymienione expressis verbis urządzenia, jeśli faktycznie są podobne do wymienionych, mają ten sam statusu odrębnego od gruntu przedmiotu prawa własności[7]. Nowa treść przepisu art.49 kc petryfikuje stanowisko SN wyrażone w wyroku 7.11.2006r. w kwestii nabycia własności urządzeń z art.49 par.1 kc. W dodanym par.2 art.49 kc przewiduje się roszczenie po stronie właściciela nieruchomości o nabycie własności urządzenia przez przedsiębiorstwo  i roszczenie o zbycie własności urządzenia po stronie przedsiębiorcy. Można zasadnie uznać, że samo połączenie z siecią nie jest wystarczającą przesłanką do przejścia prawa własności na przedsiębiorcę, będącego właścicielem sieci. Treść nowego przepisu nie pozostawia również wątpliwości co do tego, że własność urządzenia również po przyłączeniu przysługuje osobie, która poniosła koszt ich wybudowania. Uwzględniając wymóg, że w odniesieniu do istniejących urządzeń przedsiębiorca musi być ich właścicielem, można sformułować wniosek dotyczący ustanowienia służebności przesyłu w kontekście przyłączy. Przedsiębiorca nie może występować o ustanowienie służebności przesyłu, jeśli nie nabędzie w drodze czynności prawnej lub na podstawie orzeczenia sądowego własności przyłącza. Nowa treść art.49 kc stwarza pozornie utrudnienia w ustanawianiu służebności przesyłu. Jednak praktyka, ukształtowana pod rządami art.49 kc w treści sprzed nowelizacji i wsparta uchwałą SN z 4.12.91r., stworzyła sytuacje, w której przyłącza są własnością przedsiębiorcy przesyłowego i nic nie stoi na przeszkodzie, aby ustanowić służebność przesyłu na cudzym gruncie, przez który przechodzi urządzenie przesyłowe. Co do przyszłych urządzeń (verba legis:„zamierza wybudować”) ustawa nie łączy własności z uprawnieniem do ustanowienia służebności przesyłu.

3. Właściciel nieruchomości i użytkownik wieczysty jako druga strona służebności przesyłu

 Literalne brzmienie przepisu art.3051 kc pozwala przyjąć, iż służebność przesyłu ustanawia się na nieruchomości, bez określenia własności jako obligatoryjnego poziomu uprawnień do nieruchomości obciążonej. Sformułowanie „nieruchomość można obciążyć” wskazuje natomiast na dopuszczalność obciążenia każdej nieruchomości, niezależnie od tego, czy właścicielem jest osoba fizyczna, Skarb Państwa czy samorząd terytorialny. Poprzez zapis w przepisie art.3054 kc  do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. W konsekwencji, uwzględniając treść art.285 par.1 kc, należy przyjąć, że dobrowolne ustanowienie służebność przesyłu, obciążającej nieruchomość, wymaga na pewno oświadczenia woli właściciela nieruchomości w przedmiocie zgody na ustanowienie tego prawa. W ujęciu aksjologicznym zgoda taka, rozumiana jako swoboda wyboru, występuje zarówno na etapie decyzji co do zawiązania stosunku prawnego jak i na etapie wyboru kontrahenta[8]. Przy ustanawianiu służebności gruntowych istotną kwestia było również ustalenie, na czyją rzecz może być ustanawiana służebność gruntowa. Przepis art.285 kc nie pozostawiał wątpliwości, że chodzi w tym wypadku o właściciela nieruchomości władnącej[9]. W kontekście służebności przesyłu ta kwestia jest bez znaczenia, ponieważ ustawodawca ukształtował służebność przesyłu jako prawo przysługujące przedsiębiorcy, kwalifikowanego poprzez własność istniejących urządzeń z art.49 par.1 kc lub inne prawo w odniesieniu do przyszłych urządzeń z art.49 par.1 kc[10]. W odniesieniu do służebności gruntowej, zarówno doktryna jak i judykatura opowiedziały się za możliwością ustanowienia tej służebności na prawie użytkowania wieczystego albo na rzecz użytkownika wieczystego[11]. Możliwość taka opiera się na przepisie art.233 zdanie drugie kc. Przepis ten expressis verbis przyznaje użytkownikowi wieczystemu uprawnienie do rozporządzania swoim prawem, włączając w to zarówno rozporządzenia faktyczne jak i prawne. Użytkownik wieczysty jest uprawniony do zbycia swojego prawa, a więc do rozporządzenia najszerszego w swojej treści. Zastosowanie wnioskowania prawniczego z większego na mniejsze pozwala przyjąć, że, jeśli dopuszczalne jest większe uprawnienie, to, tym bardziej dopuszczalne jest uprawnienie o mniejszym zasięgu, a więc obciążenie ograniczonym prawem rzeczowy. Systemowym argumentem potwierdzającym ten pogląd jest przepis art.241 kc, zgodnie z którym wraz z wygaśnięciem użytkowania wieczystego wygasają ustanowione na nim obciążenia. Z przewidzianego w tym przepisie wygaśnięcia ustanowionych obciążeń prawa użytkowania wieczystego wynika zatem, że wolno je ustanawiać zgodnie z ogólnym uprawnieniem użytkownika wieczystego do rozporządzania przysługującym mu prawem[12]. W treści uzasadnienia powołanego w przypisie 11 postanowienie Sądu Najwyższego z 15.10.2008r. podniesiono również, że wprawdzie de lege lata służebność gruntowa obciąża nieruchomość, jednak nie wyklucza to ustanowienia tego ograniczonego prawa rzeczowe na prawie użytkowania wieczystego. Uwzględnienie odrębnej normy z przepisu art.233 kc, przyznającej użytkownikowi wieczystemu uprawnienie do rozporządzania jego prawem, rozbudowuje normę z art.285 kc, rozszerzając przedmiotowo zakres stosowania instytucji służebności gruntowej również na prawo użytkowania wieczystego. Nie jest to, zdaniem Sądu Najwyższego, naruszenie zasady numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych, a jedynie rozszerzenie katalogu przedmiotów podlegających obciążeniu służebnością gruntową. Doceniając autorytet Sądu Najwyższego nie można nie zauważyć, że cechą konstytutywną ograniczonych praw rzeczowych jest ich przedmiot, a mianowicie rzecz. Od tej zasady ustawy przewidują nieliczne wyjątki, polegające na tym, że ograniczone prawa rzeczowe mogą mieć za przedmiot także niektóre prawa[13]. Kodeks cywilny wyraźnie określa prawo jako przedmiot ograniczonego prawa rzeczowego w przepisie art.265 (dotyczy użytkowania) i w przepisie art. 327 (dotyczy zastawu). Oprócz kodeksu cywilnego jeszcze ustawa o księgach wieczystych i hipotece w przepisie art.65 dopuszcza użytkowanie wieczyste jako przedmiot ograniczonego prawa rzeczowego. Wykładnia operacyjna Sądu Najwyższego musi być zatem uznana za wykładnię rozszerzającą, opartą na analogiae legis. Mimo zastrzeżeń taka wykładnia może być zaakceptowana przez doktrynę poprzez przyjęcie, że zdanie drugie przepisu art.233 kc stanowi również wyjątek ustawowy, rozszerzający katalog przedmiotów ograniczonych praw rzeczowych. Będzie on traktowany na równi, jeśli chodzi o skutek w postaci dopuszczalności obciążenia, z powołanymi wyżej przepisami kodeksu cywilnego, które expressis verbis stanowią o rozszerzeniu katalogu przedmiotów ograniczonych praw rzeczowych. Instytucja służebności przesyłu, w przeciwieństwie do służebności gruntowej i służebności drogi koniecznej, nie doczekała się jeszcze orzecznictwa, ustalającego jej zakres podmiotowy inny niż wynikający explicite z treści przepisu art.3051 kc w związku z art.285 par.1 kc. W tym kontekście przyszłe orzecznictwo będzie musiało odpowiedzieć na pytanie, czy użytkownik wieczysty nieruchomości gruntowej może, na równi z właścicielem, żądać od przedsiębiorstwa przesyłowego ustanowienia służebności przesyłu i przeciwnie, czy przedsiębiorstwo przesyłowe może, pomijając właściciela nieruchomości, zwrócić się do użytkownika wieczystego o ustanowienie służebności przesyłu. Pozytywna odpowiedź na oba pytania może opierać się na, już stosowanej w odniesieniu do przepisu art.285 par.1 kc, wykładni rozszerzającej przepisu art. 233 zdanie drugie kc, uznającej, że hipoteza normy z tego przepisu obejmuje również użytkownika wieczystego nieruchomości. Przy czym należy zauważyć, że uprawnienie użytkownika wieczystego obejmuje uprawnienie do obciążenia przysługującego mu prawa, a nie nieruchomości[14]. Również w drugą stronę, przedsiębiorstwo przesyłowe może występować do użytkownika wieczystego o ustanowienie służebności na jego prawie, a nie na nieruchomości. Jednak podstawowym problemem jest, czy właściciel nieruchomości i użytkownik wieczysty są w tym samym czasie jednakowo uprawnieni do składania oświadczeń w przedmiocie ustanowienia służebności przesyłu? Innymi słowy, czy przedsiębiorstwo przesyłowe może sobie wybrać podmiot, do którego wystąpi o ustanowienie służebności wieczystej. Jeśli konsekwentnie stosować wykładnię rozszerzającą Sądu Najwyższego, to prima facie należałoby również przyjąć, że przedsiębiorstwo przesyłowe może również zwrócić się do właściciela nieruchomości, pomijając użytkownika wieczystego, o ustanowienie służebności przesyłu tym razem na nieruchomości. Taka możliwość byłaby niezwykle korzystna dla przedsiębiorstwa przesyłowego, które w przypadku oporu użytkownika wieczystego-osoby fizycznej, zwracałoby się do właściciela-Skarbu Państwa lub gminy, który mógłby być bardziej podatny na argument interesu publicznego, uzasadniający konieczność przeprowadzenia inwestycji przesyłowej na tej a nie innej nieruchomości. Na wstępie rozważań należy podkreślić, iż oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste nie niweczy prawa własności. Umowa o ustanowienie użytkowania wieczystego nie ma zatem takiego skutku jak umowa o przeniesienie prawa własności. Ta ostatnia skutkuje tym, że zbywca przestaje być właścicielem, zaś nabywca staje się właścicielem. Jest następstwo prawne, a nie dualizm uprawnień, występujący w przypadku ustanowienia użytkowania wieczystego. Czy zatem właściciel ma uprawnienia do nieruchomości w okresie użytkowania wieczystego, czy też uprawnienia te ulegają zawieszeniu na ten okres, a w to miejsce pojawiają się autonomiczne uprawnienia użytkownika wieczystego? Poza sporem jest przysługujące w każdym czasie właścicielowi prawa do zbycia nieruchomości obciążonej użytkowaniem wieczystym w ramach kręgu podmiotowego obejmującego Skarb Państwa i jednostki samorządu terytorialnego[15]. W odniesieniu do nieruchomości gruntowej oddanej w użytkowanie wieczyste przeniesienie własności tej nieruchomości, w drodze umowy, między Skarbem Państwa a jednostką samorządu terytorialnego oraz między jednostkami samorządu terytorialnego może nastąpić za powiadomieniem użytkownika wieczystego. Nie ma to wpływu na byt prawny służebności przesyłu. Dopuszczalna jest również sprzedaż własności użytkownikowi wieczystemu[16],  jednak z dniem zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości wygasa, z mocy prawa, uprzednio ustanowione prawo użytkowania wieczystego. Z treści przepisu art.233 kc zdanie pierwsze wyraźnie wynika, że przyznaje się użytkownikowi dwa uprawnienia: do korzystania z gruntu i do rozporządzania swoim prawem. Oba uprawnienia różnią się przedmiotem. W przypadku korzystania uprawnienie dotyczy nieruchomości, w przypadku rozporządzania, prawa użytkowania wieczystego. Dla obu uprawnień ustalono jednakowe granice. Są nimi ustawy i zasady współżycia społecznego oraz umowa o oddanie gruntu Skarbu Państwa lub gruntu należącego do jednostek samorządu terytorialnego. W tych granicach użytkownik wieczysty może wykonywać swoje uprawnienia z wyłączeniem innych osób. Skutek erga omnes dotyczy również właściciela nieruchomości. Starsze komentarze do kodeksu cywilnego podkreślały[17], że przepis art.233 kc wyznacza granice, w których zamyka się treść prawa użytkowania wieczystego, analogicznie do treści przepisu art.140 kc określającego granice prawa własności. W tych granicach użytkownik wieczysty może obciążyć swoje prawo- oprócz hipoteki- również innym ograniczonym prawem rzeczowym. Jako podstawę takiego uprawnienia wskazuje się w takim kontekście przepis art.233 kc, który daje użytkownikowi prawo rozporządzania swoim prawem, nie wprowadzając żadnych ograniczeń co do możności obciążenia tego prawa ograniczonymi prawa rzeczowymi[18]. Rozporządzanie prawem użytkowania wieczystego obejmuje zatem możliwość dokonywania wszelkich czynności prawnych, których  bezpośrednim celem i skutkiem jest wyzbycie się tego prawa albo jego obciążenie. Ograniczenie tak zakreślonego uprawnienia musiałoby wynikać z kodeksu cywilnego lub przepisów szczególnych. Brak jest przepisów ograniczających uprawnienie użytkownika do ustanawiania ograniczonych praw rzeczowych, natomiast takie ograniczenia mogą wynikać z umowy ustanawiającej użytkowanie wieczyste. W myśl bowiem przepisu art.233 kc użytkownik wieczysty może swoim prawem rozporządzać w granicach określonych m.in. przez umowę. Nowsze komentarze[19] traktują uprawnienie do obciążania użytkowania wieczystego ograniczonymi prawami jako prawo wynikające z prawa do korzystania z nieruchomości przez użytkownika wieczystego. Powołują się na orzeczenie Sądu Najwyższego z 17.01.1974r.[20], w którym Sąd Najwyższy wskazał na to, że użytkowanie wieczyste zostało ukształtowane jako instytucja pośrednia miedzy prawna kategorią własności a kategorią praw rzeczowych ograniczonych, w związku z czym w wypadkach nie uregulowanych w art.232-243 kc i w umowie o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste należy posługiwać się analogią przede wszystkim do przepisów art.art. 142-154 kc, dotyczących treści i wykonywania własności- w tym także art.145 kc. Tak więc dopuszczalne jest dochodzenie przez użytkownika wieczystego uprawnie wynikających z prawa sąsiedzkiego np.przepis art.151 kc, jak również występowanie z roszczeniami o ustanowienie, zmianę i zakaz wykonywania służebności drogowych[21]. Można zgodzić się z poglądem Sądu Najwyższego[22], iż zarówno judykatura jak doktryna opowiedziały się za możliwością ustanawiania służebności na prawie użytkowania wieczystego, istnieją natomiast rozbieżności w doktrynie co do uzasadnienia konstrukcji służebności ustanowionej na użytkowaniu wieczystym.  Żadna z koncepcji uzasadniających uprawnienie do obciążania użytkowania wieczystego ograniczonym prawem rzeczowym nie odpowiada na pytanie, czy mamy do czynienie ze zbiegiem uprawnień właściciela i użytkownika wieczystego w zakresie ustanawiania ograniczonych praw rzeczowych, w tym służebności gruntowych, służebności drogi koniecznej i służebności przesyłu? Wydaje się, że prawnorzeczowy charakter uprawnień użytkownika wieczystego, przede wszystkim skuteczność erga omnes, rozstrzyga w okresie obowiązywania umowy o ustanowienie prawa użytkownika wieczystego na jego korzyść ewentualny zbieg uprawnień. Inna rozstrzygnięcie w zakresie zbiegu uprawnień może wynikać z umowy ustanawiającej prawo użytkowania wieczystego właściciel, ograniczającej użytkownika wieczystego w tym zakresie. Takie uprawnienie po stronie właściciela nieruchomości wynika z  przepisu art.233 kc.. Zatem użytkownik wieczysty może ustanowić wymienione służebności, ale wyłącznie na prawie mu przysługującym, a nie na nieruchomości jako przedmiotu fizycznego, i żądać stosownego wynagrodzenia. Nie jest w takiej sytuacji wymagana zgoda właściciela. To uprawnienie użytkownika wieczystego wyłącza również, w okresie obowiązywania umowy o ustanowienie prawa użytkownika wieczystego, uprawnienie właściciela do ustanawiania służebności na nieruchomości. Tak rozumiane uprawnienie użytkownika wieczystego nie narusza praw właściciela, które są chronione przepisem art.241 kc, przewidującym wygaśnięcie obciążeń wraz z skutkującym powrotem nieruchomości do właściciela wygaśnięciem prawa użytkowania wieczystego. Do właściciela nieruchomość wraca bez jakichkolwiek obciążeń. Do tego czasu właściciel nie może ustanowić służebności na swojej nieruchomości, w przeciwnym razie doszłoby do naruszenia bezwzględnego obowiązującego przepisu art.233 kc i taka czynności ex lege byłaby nieważna.        

    4. Posiadacz nieruchomości a ustanowienie służebności przesyłu

 Ustanowienie służebności jako przejaw korzystania z rzeczy (a nie rozporządzania rzeczą) należy uznać na nieprawidłowy z tego względu, że wówczas inni uprawnieni do korzystania z rzeczy posiadacze zależni (dzierżawca, zastawnik, najemca, użytkownik) mogliby ustanowić ograniczone prawo rzeczowe na nieruchomości, z której korzystają. Z kolei łączenie ustanowienia prawa rzeczowego ograniczonego z rozporządzeniem przedmiotem prawa rzeczowego pozwala stwierdzić, że posiadacze zależni nie mogą ustanowić służebności przesyłu na dzierżawionej nieruchomości. Pogląd przeciwny, niedopuszczalny de lege lata, prowadziłby na gruncie doktrynalnym do uznania, że zasada nemo plus iuris in alium transferre potest, quam ipse habet ma kolejny wyjątek, porównywalny z np. umowa komisu[23]. W analogicznej sytuacji jest również posiadacz samoistny, który nie może w drodze czynności prawnej ustanowić służebności przesyłu na posiadanej nieruchomości[24]. Również odmowy zawarcia umowy, wyrażane przez posiadacza samoistnego lub zależnego nie wywołują skutków prawnych. Posiadanie wywołuje w zakresie służebności ten skutek, że dopuszczalne jest posiadanie służebności, w tym służebności przesyłu. Zgodnie z treścią przepisu art.352 kc, taki status ma ten, kto faktycznie korzysta z nieruchomości w zakresie odpowiadającym treści służebności. Jeśli spełnione są przesłanki określone w przepisie art.291 kc tj. urządzenie usytuowane na cudzej nieruchomości jest trwałe i widoczne, posiadanie prowadzi do nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie.  

 5. Następstwo prawne a służebność przesyłu

 Ukształtowanie służebności przesyłu jako ograniczonego praw rzeczowe rozwiązuje bez wątpliwości problem następstwa prawnego w przypadku przeniesienia własności nieruchomości obciążonej. Służebności jest skuteczna wobec każdoczesnego właściciela nieruchomości, zatem każdy następny właściciel jest zobowiązany do znoszenia (pati) tego, że uprawniony korzysta z jego nieruchomości w ramach służebności przesyłu ustanowionej przez czynność prawną poprzedniego właściciela nieruchomości. Innymi słowy, służebność obciąża każdoczesnego właściciela nieruchomości obciążonej. Łańcuch nabywców może być dowolnie długi do granicy ustalonej w przepisie art.247 kc, regulującym tzw. konfuzję. Zgodnie z tym przepisem, ograniczone prawo wygasa, jeżeli przejdzie na właściciela rzeczy obciążonej albo, jeżeli ten, któremu prawo takie przysługuje nabędzie własność rzeczy obciążonej. Odnosząc to do służebności przesyłu, można stwierdzić, że nabycie przez przedsiębiorstwo przesyłowe prawa własności nieruchomości obciążonej oraz nabycie przedsiębiorstwa przesyłowego przez właściciela nieruchomości obciążonej spowodują wygaśnięcie służebności przesyłu. Z kolei nieruchomość gruntowa oddana w użytkowanie wieczyste może być sprzedana wyłącznie użytkownikowi wieczystemu[25], jednak mimo wygaśnięcia wskutek konfuzji prawa użytkowania wieczystego, nie ma to wpływu na obciążające dotychczas użytkowanie wieczyste ograniczone prawa rzeczowe, w tym służebności przesyłu. Na mocy wyraźnego zapisu w art.32 ust. 2 zdanie drugie ustawy o gospodarce nieruchomościami wyłączającego stosowanie przepisu art.241 kc, w takiej sytuacji nie dochodzi do wygaśnięcia ograniczonych praw rzeczowych ustanowionych na użytkowaniu wieczystym. Następuje zmiana przedmiotu ograniczonego prawa rzeczowego: zamiast na dotychczasowym prawie użytkowania wieczystego służebność przesyłu będzie ciążyła na nieruchomości, nie wpływając na istnienie i treść służebności przesyłu. Przepis art. 3053 par.1 kc w sposób szczególny uregulował następstwo prawne w przypadku czynności prawnych po stronie przedsiębiorcy przesyłowego. Konstrukcja służebności gruntowej jako prawa związanego z nieruchomością władnącą jest w przypadku służebności przesyłu niestosowalna z tej racji, że służebność przesyłu po stronie uprawnionego jest związana z przedsiębiorcą i przedsiębiorstwem przesyłowym a nie z nieruchomością władnącą (praedium dominans)[27]. Wchodzi tym samym w skład przedsiębiorstwa jako „inne prawa rzeczowe do nieruchomości”[28] i już z tego powodu przechodzi na nabywcę przedsiębiorstwa przesyłowego, zgodnie z treścią przepisu art.552 kc. Powołany przepis art. 3053 par.1 może być w części dotyczącej przejścia służebności przesyłu na nabywcę przedsiębiorstwa traktowany jako superfluum. Służebności przesyłu przechodzi również na nabywcę urządzeń, określonych w art.49 par.1 kc. Ustawodawca uregulował zatem służebność przesyłu jako prawo podwójnie związane: raz z przedsiębiorstwem, drugi raz z urządzeniem przesyłowym. Jednocześnie służebność przesyłu mocą przepisu art. 3053 par.1 kc jest prawem niezbywalnym w tym sensie, że nie może być inaczej przeniesione jak tylko wraz z przedsiębiorstwem lub urządzeniem przesyłowym, w pierwszym przypadku w ramach sukcesji uniwersalnej, w drugim w ramach sukcesji singularnej.

 6.Właściciel i użytkownik wieczysty a uprawnienie do odmowy ustanowienia służebności przesyłu

Przepis art.3052 kc wprowadził jako wyjątek od zasady dobrowolnego ustanawiania służebności przesyłu możliwość wystąpienia przez przedsiębiorcę (par.1) lub przez właściciela nieruchomości (par.2) z żądaniem ustanowienia służebności przesyłu w trybie niedobrowolnym. W obu przypadkach sformułowano dwie, kumulatywne przesłanki umożliwiające wystąpienie do sądu o ustanowienie służebności przesyłu. Pierwsza, o charakterze faktycznym, odnosi się do sytuacji, gdy ustanowienie służebności jest konieczne „dla właściwego korzystania z urządzeń, o których mowa w art.49 par.1 kc” (merytorycznie poza tematyką niniejszego artykułu). Druga, o charakterze prawnym, dotyczy odmowy zawarcia umowy, verba legis „jeżeli właściciel nieruchomości odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu” (par.1) i „jeżeli przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu” (par.2).   Zarówno w stosunkach zobowiązaniowych jak i prawnorzeczowych zgoda jest  warunkiem sine qua non powstania uprawnienia do korzystania z rzeczy cudzej[29]. Zmiana takiego stanu może nastąpić na podstawie ustawy. W tym przypadku treść przepisu może określać przesłanki, których zaistnienie pozwala zainteresowanemu uzyskać, zamiast wyrażonej expressis verbis zgody uprawnionego, oświadczenie zastępcze. Oświadczenie zastępcze może przybrać postać albo wyroku sądu po przeprowadzeniu postępowania z powództwa zainteresowanego albo wynikać bezpośrednio z treści przepisu prawa. Przykładami pierwszej sytuacji są w prawie polskim ustanawiania służebność drogi koniecznej w trybie przepisu art.145 par.2 kc, tzw. służebności budynkowej uregulowanej w przepisie art.151 kc czy wreszcie służebności wynikającej ze zniesienia współwłasności (dział spadku, podział majątku wspólnego)[30]. Do tej grupy należy również służebność przesyłu. Z kolei tzw. hipoteka przymusowa jest przykładem powstania stosunku prawnego ex lege, po spełnieniu przesłanek określonych w przepisie art.109 ust.1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece[31]. Oświadczenie zastępcze może również wynikać z decyzji administracyjnej, uregulowanej w przepisie art.120 ustawy o gospodarce nieruchomościami[32]. Można zatem przyjąć tezę, że zgoda jest zasadą, od której wyjątki określa ustawodawca. Analogiczny pogląd można sformułować dla sytuacji braku zgody. Co do zasady, brak zgody prowadzi do niepowstania stosunku prawnego (jako konsekwencja swobody co do decyzji o zawiązaniu stosunku prawnego), wyjątkowo zaś ustawodawca dopuszcza sytuacje, gdy brak zgody wywołuje inny skutek. W szczególny sposób w prawie cywilnym uregulowane są przypadki, w których występuje wspomniany wyjątek. Chodzi o brak porozumienia z art.145 § 2 kc (verba legis „między zainteresowanymi nie dojdzie do porozumienia”), uchylanie się od zawarcia umowy przyrzeczonej z art.390 §1 kc [33] i odmowę właściciela nieruchomości lub przedsiębiorcy z art.3052 kc . Treść przepisu art.3052 par.1 kc można interpretować w kontekście podmiotowym w ten sposób, że, jeśli odmowa właściciela umożliwia wystąpienie z żądanie niedobrowolnego ustanowienia służebności przesyłu służebność, to przedmiotem niedobrowolnego ustanowienia służebności przesyłu może być tylko nieruchomość objęta prawem własności. Natomiast nieruchomość oddana w użytkowanie wieczyste jest o tyle w innej sytuacji prawnej, że ustanowienie służebności przesyłu może dotyczyć tylko prawa użytkowania wieczystego i dojść do skutku tylko na drodze zgodnych oświadczeń woli użytkownika wieczystego i przedsiębiorcy przesyłowego (tryb dobrowolny) z wyłączeniem możliwości ustanowienia służebności przesyłu na drodze sądowej (tryb niedobrowolny). Z kolei z przepisu art.3052 par.2 kc wynika, że tylko właściciel nieruchomości może żądać ustanowienia służebności w sytuacji odmowy przedsiębiorcy zawarcia umowy ustanawiającej służebność przesyłu. Obie normy skonstruowane są przy zastosowaniu wykładni językowej i przy pominięciu dorobku doktryny i orzecznictwa w zakresie ustalania uprawnień użytkownika wieczystego do ustanawiania służebności gruntowych i drogi koniecznej. Można stwierdzić, że brak wyraźnego zapisu w przepisie art.3052  kc, przesądzającego o uprawnieniu użytkownika wieczystego w zakresie służebności przesyłu wynika z ukształtowanej praktyki ustawodawczej, preferującej ustalenia wykładni wyższego rzędu nad ustaleniami wykładni językowej[34], czego dowodzi literatura i bogate orzecznictwo dotyczące przepisów art.art. 145 kc i 285 kc. To skłania do zweryfikowania ustaleń językowych wykładnią wyższego rzędu również w odniesieniu do przepisu art.3052 kc. Argumentem za weryfikacją ustaleń  wykładni językowej jest również językowa reguła interpretacyjna, zgodnie z którą, zwrotom interpretowanym nie należy przypisywać znaczenia specjalnego mającego walor jedynie dla części systemu prawa, jeżeli jednak ustali się takie specjalne znaczenie na gruncie określonej gałęzi prawa (bądź aktu normatywnego), to wówczas należy nim się posługiwać bez względu na to, jakie znaczenie ma ten zwrot w systemie prawnym jako całości[35]. Biorąc pod uwagę oba powody, należy dojść do wniosku, że pojęcie „właściciel”, użyte w przepisie art.3052 kc obejmuje implicite również użytkownika wieczystego na zasadzie alternatywy rozłącznej (jeśli jeden element, to nie drugi). Natomiast pierwszeństwo użytkownika wieczystego przed właścicielem wynika z skuteczności erga omnes użytkowania wieczystego, ograniczonej do czasu obowiązywania umowy ustanawiającej użytkowanie wieczyste, z tym zastrzeżeniem, że sama umowa ustanawiająca użytkowanie wieczyste nie zawiera szczególnej regulacji w tym zakresie. Dodatkowym argumentem jest wynik wykładni derywacyjnej. Derywacyjna wykładnia rozszerzająca pojęcia „właściciel” wymaga odwołania się do konstrukcji racjonalnego ustawodawcy i przyjęcia, iż ratio legis zmian ustawowych było uprzywilejowanie przedsiębiorcy przesyłowego w imię interesu publicznego. W tym kontekście nie można pominąć kwestii usprawnienie  realizacji interesu publicznego, polegającego na wykonywaniu zadań z zakresu bezpieczeństwa państwa oraz zaspokajaniu zbiorowych potrzeb w zakresie dostaw mediów energetycznych, wody i odprowadzania ścieków przez przedsiębiorstwa korzystające z infrastruktury przesyłowej obejmującej rurociągi, gazociągi, linie energetyczne i wodociągi a także zbiorowe systemy kanalizacyjne i odprowadzania ścieków[36]. Wynikający z przepisu art.76 Konstytucji obowiązek władzy publicznej wobec obywateli polegający zaspokajaniu zbiorowych potrzeb m.in. energetycznych przeniesiony został na podmioty prawa prywatnego, które z tego tytułu mogą czerpać korzyści, ale są również zobowiązane do ponoszenia kosztów w imię interesu publicznego poprzez rozbudowę i konserwację sieci przesyłowych[37]. Prawo energetyczne[38] umożliwia odstąpienie od obowiązku budowy przyłączy tylko w przypadku kumulatywnego braku warunków technicznych i ekonomicznych dla takiej inwestycji[39]. Jednocześnie przedsiębiorstwa przesyłowe, budujące lub eksploatujące infrastrukturę przesyłową, są obciążone skutkami zasady dostępu osób trzecich (TPA), zobowiązującej do udostępniania przez operatorów sieciowych własnych sieci przesyłowych innym podmiotom wyrażającym zamiar ich wykorzystania. Istnieją zatem przesłanki systemowe, uzasadniające swoiste uprzywilejowanie przedsiębiorstw energetycznych w zakresie pozyskiwania nieruchomości pod inwestycje przesyłowe[40]. Przyjęcie tylko wyniku wykładni językowej i pominięcie reguł funkcjonalnych byłoby sprzeczne z tak rozumianym ratio legis. W efekcie doszłoby do naruszenia założeń aksjologicznych o prawodawcy (w tym przypadku w zakresie ratio legis zmian ustawowych). Aby temu zaradzić, należało dać pierwszeństwo rezultatowi uzyskanemu przy zastosowaniu reguł funkcjonalnych[41]. 


[1] Dz.U. nr 116 z 2008r., poz.730.

[2] J.M.Kondek: Służebność przesyłu. Nowe ograniczone prawo rzeczowe,(w) Przegląd Sądowy nr 3/2009, s.23.

[3] A.Stępień-Sporek: Status prawny urządzeń wskazanych w art.49 kc,(w) Monitor Prawniczy nr 14/2008, G.Bieniek: Jeszcze w sprawie statusu prawnego urządzeń przesyłowych,(w) Monitor Prawniczy nr 20/2008, J.M. Kondek: op.cit., P.Lewandowski: Jeszcze o służebności przesyłu,(w) Monitor Prawniczy nr 12/2009, P.Lewandowski: Niedobrowolne ograniczanie prawa własności a inwestycje przesyłowe,(w) Przegląd Sądowy nr 10/2009.

 [4] Ta sama ustawa z dnia 30.05.2008r. o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, która wprowadziła służebność przesyłu, znowelizowała również przepis art.49 kc.

[5] Uchwała  z dnia 4.12.19991r. (sygn.akt W.4/91 w: Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego 1991r., poz.22) i  wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7.11.2006r. (sygn.akt 42/05, niepublikowany).

[6] Stanowisko Trybunału wyrażone w powołanej uchwale z 4.12.1991r. było aprobowane przez doktrynę, pat. S.Dmowski, S.Rudnicki: Komentarz do Kodeksu cywilnego, Księga I Część ogólna, Warszawa 2002, s.172.

 [7] Przykładem mogą być urządzenia służące do rozprowadzania na terenie osiedla sygnałów z programami telewizji satelitarnej (wyrok SN z 3.12.1998r., sygn.akt IICKN 216/98, powołany za S.Dmowski, S.Rudnicki: Komentarz do Kodeksu cywilnego, Księga I Część ogólna, warszawa 2002, s.173.

[8] P.Lewandowski, op.cit., s.39.

[9] W przypadku służebności drogi koniecznej ustawodawca dopuścił również posiadacza samoistnego nieruchomości władnącej, przy czym jego uprawnienia ograniczono do żądania ustanowienia służebności osobistej o treści analogicznej do służebności drogi koniecznej. Wyraźnie to stwierdza przepis art.146 kc.

[10] W tym kontekście można również wskazać, że zgodnie z treścią przepisu art.145 kc, uprawnionym do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie dobrowolnego ustanowienia służebności drogi koniecznej jest właściciel nieruchomości sąsiedniej w stosunku do nieruchomości pozbawionej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej. Doktryna traktuje służebność drogi koniecznej jako służebność gruntową, J.Ignatowicz: Prawo rzeczowe, Warszawa 2000, s.226. Jednak nie można nie zauważyć, że argumentum a rubrica (wnioskowanie z położenia) pozwala przyjąć, iż służebność drogowa (drogi koniecznej) i służebność gruntowa to dwa różne ograniczone prawa rzeczowe. W konsekwencji, do służebności przesyłu odpowiednio stosuje się przepisy art.285-295 kc regulujących  służebności gruntowe, z wyłaczeniem przepisu art.145 kc regulującego  służebność drogi koniecznej.

[11] Tak m.in. w uzasadnieniu do postanowienia Sądu Najwyższego z 15.10.2008r. (sygn.akt ICSK 135/08, publik. w OSN Zbiór dodatkowy C/2009, s.11). W tezie tego postanowienia stwierdzono, że dopuszczalne jest ustanowienie służebności drogi koniecznej na prawie użytkowania wieczystego (art.145 par.1 kc). W uzasadnieniu SN posługuje się argumentami dotyczącymi służebności gruntowej. SN utożsamia obie służebności, pomijając argumentację a rubrica. 

[12] Ibidem, s.12.

[13] J.Ignatowicz, op.cit., s.195.

[14] Na takie rozróżnienie wskazał Sąd Najwyższy w powołanym w przypisie 11 wyroku z dnia 15.10.2008r., s. 13 uzasadnienia. Sąd wskazał również na konsekwencje takiego rozróżnienia w zakresie wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej, uznając, że jeśli użytkownik wieczysty ustanowił służebność na nieruchomości, wynagrodzenie należy się właścicielowi, natomiast użytkownik wieczysty byłby „na podstawie odpowiedniego stosowania przepisu art.145 par.1 kc uprawniony do tego wynagrodzenia w razie ustanowienia służebności na prawie użytkowania wieczystego”. Taki punkt widzenia musi być oparty na dyskusyjnym poglądzie, że w wypadku oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste możliwe jest ustanowienie służebności na nieruchomości zarówno przez właściciela, jak i użytkownika wieczystego.

[15] Przepis art.124 ust.3 ustawy o gospodarce nieruchomościami.

[16] Przepis art.124 ust.1 ustawy o gospodarce nieruchomościami przewiduje w tym zakresie, że sprzedaż może nastąpić wyłącznie na rzecz użytkownika wieczystego.  

[17] Kodeks Cywilny. Komentarz, pod redakcją Z.Resicha, Warszawa 1972, tom.1, s.648.

[18] Ibidem, s.650.

[19] S.Rudnicki: Komentarz do Kodeksu Cywilnego. Księga druga Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2002, s.378.

[20] III CRN 316/73 (OSN CP 11/74, poz.197.

[21] Taki pogląd przyjmował Sąd Najwyższy w orzeczeniach z 29.05.1974r. (III CZP 21/74, OSNCP 4/75, poz.55) i z 22.10.1968r. (III CZP 98/68, OSNCP 11/69, poz.188). 

[22] Postanowienie Sądu Najwyższego z 15.10.2008r., powołane w przypisie 11.

[23] Komisant jest uprawniony do sprzedaży, a więc także do przeniesienia własności rzeczy oddanej mu do sprzedaży przez komitenta i to we własnym imieniu, A.Wolter:Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1977, s.130. Takie uprawnienie komisanta wynika z przepisu art.765 kc, który uznał je za essentialia negotii umowy komisu. 

[24] Przepis art.146 kc uprawnia posiadacza samoistnego nieruchomości władnącej do żądania ustanowienia służebności osobistej, odpowiadającej treściowo służebności drogi koniecznej.  

[25] Przepis art.32 ust.1 ustawy o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004r., nr 261, poz.2603, tekst jednolity).  

[27] J.Ignatowicz, op.cit., s.224.

[28] Przepis art.551 pkt 2) kc.

[29] P.Lewandowski: Niedobrowolne ograniczanie prawa własności…, op.cit., s.41.

[30] S.Rudnicki: Komentarz do kodeksu cywilnego… , op.cit s.437.

[31] Tekst jednolity Dz.U. nr 124 z 2001r., poz.1361.

[32] Ibidem., ss.437-438.

[33] Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30.05.2006r. (sygn.akt IV CSK 66/06(w) Lex 369149) stwierdził, że „uchylaniem się od zawarcia umowy przyrzeczonej może być sama nieuzasadniona zwłoka zobowiązanego”. Również doktryna formułuje postulaty merytoryczne w odniesieniu do terminu „uchylanie”. Uchylanie się od zawarcia umowy przyrzeczonej należy rozumieć jako brak współdziałania (…), gdy druga strona oferuje swoje współdziałanie albo już współdziała, bądź w sytuacji, gdy obowiązek współdziałania wynika z treści umowy, przepisów prawa, zasad współżycia społecznego lub ustalonych zwyczajów, P.Sadowski: Odszkodowanie z art.390 § 1 kc (skutek słabszy z umowy przedwstępnej), (w:) PUG 2005/4/13.

[34] De lege ferenda należałoby rozważyć zastąpienie w obu paragrafach art.3052 kc słowa „właściciel” zwrotem „właściciel albo użytkownik wieczysty z pierwszeństwem przed właścicielem”.   

[35] J.Jabłońska-Bonca: Wstęp do nauk prawnych, Gdańsk 1992r., s.173.

[36] P.Lewandowski, op.cit. s.18.

[37] Przepis art.7 ust.5 prawa energetycznego nakłada na przedsiębiorstwo energetyczne obowiązek realizacji i finansowania budowy i rozbudowy sieci.

[38] Ustawa z10.04.1997r., Dz.U z2006r., nr 89, poz.625, tekst jednolity.

[39] Przepis art.7 ust.1 prawa energetycznego.

[40] P. Lewandowski, op.cit., s.20.

[41] M.Zieliński: Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, ss.228-229.