Ustawa o portach i przystaniach morskich[1], która w zamyśle ustawodawcy stanowić miała podstawowy akt prawny regulujący funkcjonowanie portów morskich, jest oceniana krytycznie, zarówno przez jej adresatów, w tym gronie przed wszystkim przez użytkowników portu innych niż podmiot zarządzający, jak przez prawników, którzy koncentrują się na ocenie konstrukcji i instytucji prawnych w niej zastosowanych[2]. Spośród instytucji prawnych, wprowadzonych przez ustawę, szczególnie dużo kontrowersji wywołują opłaty portowe. Przyczyną takiej sytuacji jest zarówno aspekt ekonomiczny jak i wątpliwości co charakteru prawnego samych opłat. Poniższe uwagi dotyczą wyłącznie oceny regulacji prawnej opłat portowych, przy czym obejmują one również przepisy ustawy nowelizującej ustawę o portach i przystaniach morskich oraz niektórych innych ustaw, przyjętej przez Sejm 27.09.2001r. i przez Senat 30.09.2001r. i skierowanej do podpisu przez Prezydenta RP. Ustawa nie formułuje definicji legalnej opłaty portowej. Zarówno art.2, stanowiący tzw. słowniczek jak i pozostałe przepisy ustawy nie pozwalają na dokonanie ustalenia co ustawodawca rozumie pod verba legis „opłata portowa”. Jedynie przepis art.9 ust. 1 zawiera sformułowanie, pozwalające na określenie opłat portowych jako źródła przychodów podmiotu zarządzającego. Jednocześnie zastosowanie wykładni ad rubricam umożliwia przyjęcie wniosku, iż opłaty portowe mają charakter cywilnoprawny. Opłaty portowe zostały umieszczone w pkt. 2 ust.1 art.9 wśród innych źródeł przychodów, których cywilnoprawny charakter nie nasuwa żadnych wątpliwości[3], mimo użycia przez ustawodawcę również w odniesieniu do nich terminu „opłata”. Wśród przychodów podmiotu zarządzającego przepis art.9 ust.1 wymienia m.in. opłaty z tytułu użytkowania, najmu, dzierżawy lub innej umowy, na podstawie której podmiot zarządzający oddaje w odpłatne korzystanie grunty oraz obiekty, urządzenia i instalacje portowe oraz przychody z usług świadczonych przez podmiot zarządzający. Tym samym należy uznać, iż umieszczone w pkt. 4 przepisu „wpływy z innych tytułów” muszą mieć również charakter cywilnoprawny. Uzyskiwanie środków publicznych uregulowane jest odrębnie w przepisie art.10 ustawy, wskazującym budżet państwa jako źródło ich pochodzenia. Zarządzanie tymi środkami może być uznane za realizację zadań o charakterze publicznoprawnym, wprowadzającym wyjątek od zasady prywatnoprawnego charakteru podmiotu zarządzającego. Taka możliwość wynika z przepisu art.6 ust. 1 ustawy, który stanowi, iż podmiot zarządzający portem o podstawowym znaczeniu dla gospodarki narodowej działa w formie spółki akcyjnej w oparciu o przepisy kodeksu handlowego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Oznacza to możliwość ograniczenia działalności komercyjnej podmiotu zarządzającego ze względu na obowiązek realizacji innych zadań, natomiast nie może być uznane za nadanie podmiotowi zarządzającemu statusu publicznoprawnego. Prawo polskie określa terminem „opłata” szczególny rodzaj świadczenia pieniężnego, pobieranego z reguły przez organ państwowy z tytułu określonej czynności dokonanej przez taki organ. Wydaje się, że jest to kategoria pojęciowa mieszcząca się pomiędzy podatkiem lub inną daniną publiczną a ceną lub wynagrodzeniem za towar lub usługę.[4]Na gruncie stosunków prawnomorskich terminem „opłata” posługuje się kodeks morski[5]. Przepis art.68 wymienia m.in. opłaty tonażowe, latarniowe, portowe oraz opłaty pilotowe. Również przepis art. 151 § 2 pkt 1  wzmiankuje o opłatach i świadczeniach publicznych. Żaden z powołanych przepisów nie zawiera definicji legalnej opłat. Natomiast można wyinterpretować z ich treści dyspozycję, z której wynika, iż podmiotem obciążanym opłatami stosowanymi w portach jest albo statek albo ładunek. Opłaty są zabezpieczone tzw. przywilejem na statku lub na ładunku, polegającym na przyznaniu wierzycielowi ustawowego prawa zastawu z pierwszeństwem przed innymi wierzytelnościami, nawet zabezpieczonymi zastawem wynikającym z umowy lub orzeczenia sądowego. Można zatem stwierdzić, iż do uchwalenia ustawy o portach i przystaniach morskich regulacja kodeksowa dopuszcza stosowanie opłat jako świadczeń obciążających statek lub ładunek, stanowiąc ekwiwaletne świadczenie z tytułu korzystania z portu.

 


[1] Dz.U. z 1997r. nr 9, poz.44 z późniejszymi zmianami.

[2] Por. Z.Godecki: Porty morskie- krytycznie o ustawodawcy(w) Prawo Morskie, t.XIV, Gdańsk 2000,ss.31-37, A.Szumański: Specyfika prawna spółek portowych(w) Prawo Morskie, t.XIV, Gdańsk 2000, ss.21-30, P.Lewandowski: Funkcjonowanie ustawy o portach i przystaniach morskich w kontekście stosunków prawnych podmiotu zarządzającego i podmiotów gospodarczych(w) Prawo Morskie, t.XV, Gdańsk 2001, ss.91-103.

[3] Por.P.Lewandowski: Funkcjonowanie ustawy o portach i przystaniach morskich w kontekście stosunków prawnych podmiotu zarządzającego i podmiotów gospodarczych(w) Prawo Morskie, t.XV, Gdańsk 2001, ss.91-103. s.92

[4] Z punktu widzenia prawa finansowego opłatę stanowią tę grupę danin publicznych, którą określa się jako tzw. obciążenia szczególne przeciwstawiane tzw. obciążeniom powszechnym (podatkom). Ich cechą delimitującą jest konkretno-indywidualny charakater.

[5] W okresie przedwojennym obowiązywała ustawa z dnia 15.03.1934r. o morskich opłatach portowych (Dz.U. nr 32 z 1934r., poz.286), która enumeratywnie wymieniała rodzaje opłat portowych wśród nich m.in. opłaty za wyjście i wejście statku, tzw. postojowe i przystaniowe, opłaty za czynności przeładunkowe. Podmiotowo opłaty były pobierane w związku z usługami świadczonymi przez port od statku tj. od armatora lub od ładunku tj. od frachtującego lub załadowcy.