Areszt statku (stan faktyczny)

Możliwość kierowania roszczeń bezpośrednio do statku wiąże się ze stosowaną w obrocie prawno-morskim instytucją tzw. aresztu statku (arrest of vessel). Polskie prawo, podobnie jak prawo niemieckie i francuskie, nie zna odrębnej instytucji aresztu statku.  W świetle norm prawa polskiego areszt statku oznacza zatrzymanie statku w trybie postępowania zabezpieczającego według przepisów kodeksu postępowania cywilnego (art. 730-757). Taki sam tryb zabezpieczenia dotyczy jakichkolwiek innych składników majątkowych dłużnika. Przepis art. 747 pkt.2 dopuszcza w odniesieniu do zabezpieczenia jakichkolwiek (nie tylko morskich) roszczeń pieniężnych wobec właściciela statku zabezpieczenie w postaci wpisu zastawu do rejestru okrętowego. Zgodnie z art. 730 kpc areszt statku w drodze zarządzenia tymczasowego może nastąpić jeśli :- roszczenie może być dochodzone przed sądem powszechnym lub sądem polubownym i jest roszczeniem morskim w rozumieniu art. 1 ust. 1 Konwencji z 1952 r., – roszczenie jest wiarygodne (wystarczy uprawdopodobnienie istnienia roszczenia), – brak zabezpieczenia mógłby wierzyciela pozbawić zaspokojenia. Grupa roszczeń morskich, która korzysta z dopuszczalności zabezpieczenia w drodze aresztu statku została enumeratywnie wymieniona w MIĘDZYNARODOWEJ KONWENCJI w sprawie zajęcia (aresztu) statków morskich, podpisanej w Brukseli dnia 10 maja 1952 r. (konwencja weszła w życie 24 lutego 1956) i wiążącej Polskę (jak i szereg innych państw) od dnia 16 stycznia 1977 (Dz.U.76.39.229). Katalog roszczeń morskich, uzasadniających wykorzystanie instytucji aresztu statku obejmuje m.in. wymienione w art. 1 ust. 1 lit. l) Konwencji z 1952 r. wierzytelność z tytułu budowy, remontu lub wyposażenia jakiegokolwiek statku albo opłat za korzystanie z doku. Jeśli statek podnosi banderę jednego z Umawiających się Państw może być zajęty w obrębie jurysdykcji jakiegokolwiek z Umawiających się Państw. Statek podnoszący banderę państwa nie będącego stroną konwencji może być aresztowany w każdym państwie będącym stroną konwencji dla zabezpieczenia, tak wierzytelności morskich, jak i innych zgodnie z prawem państwa, w którym toczy się postępowanie (art. 8 pkt 2 Konwencji z 1952 r.). Zgodnie z treścią konwencji wierzyciel może zająć bądź statek, wobec którego powstała wierzytelność morska, bądź jakikolwiek inny statek będący własnością osoby, która w chwili powstania wierzytelności morskiej była właścicielem statku. Jednakże w sytuacji gdy, inna osoba niż zarejestrowany właściciel statku odpowiada za wierzytelność morską dotyczącą tego statku nie jest dopuszczalne zajęcie jakiegokolwiek innego statku stanowiącego własność zarejestrowanego właściciela statku czarterowanego. Sąd dokonujący zajęcia określi termin, w którym wierzyciel powinien wytoczyć powództwo przed sądem właściwym dla danej sprawy. Postanowienia Konwencji mają zastosowanie do wszystkich statków podnoszących banderę któregokolwiek z Umawiających się Państw w obrębie jurysdykcji tych Umawiających się Państw. Konwencja z 1952 r. stanowi również w art. 9, że żadne z postanowień konwencji nie daje uprawnienia do wytoczenia powództwa, które niezależnie od postanowień niniejszej konwencji nie opierałoby się na prawie stosowanym przez sąd rozpoznający to powództwo, ani też nie stwarza żadnego przywileju morskiego. Ani prawo polskie ani konwencja nie statuują aresztu statku jako ograniczonego prawa rzeczowego, zatem prawo żądania zabezpieczenia nie „idzie za rzeczą” i nie staje się skutecznym wobec każdoczesnego właściciela. Możliwość aresztu statku zależy od przyjętej przez sąd orzekający w przedmiocie zabezpieczenia wykładni pojęcia wierzytelności z tytułu budowy statku. Wierzytelność z tytułu budowy statku przysługuje „budującemu statek”, z którym właściciela statku lub armatora łączy umowa o budowę statku. W omawianej sytuacji uprawnionym do żądania aresztu statku mogłaby być Stocznia Sz. S.A. (bądź Stocznia Sz. N. S.A. z tytułu prac dokończeniowych), gdyby istniały niewykonane należności z tytułu budowy statku po stronie Banku, jednak tylko do momentu zbycia tego statku przez Bank osobie trzeciej. Należy podkreślić, iż zabezpieczenie w postaci aresztu statku musi dotyczyć statku, który jest częścią majątku dłużnika. Zatem roszczenia wykonawców wobec stoczni mogłyby być zabezpieczone aresztem statku do momentu wyzbycia się własności statku przez budującego. Po realizacji zastawu skutkującej przeniesieniem własności statku, statek przestał być składnikiem majątkowym stoczni, zatem nie może być przedmiotem zabezpieczenia.  Na gruncie prawa polskiego należy stwierdzić, iż nie ma możliwości występowania z wnioskiem o zabezpieczenie roszczeń wykonawców wobec stoczni poprzez zajęcie statków zbytych przez Bank na rzecz osób trzecich.Wystąpienie z żądaniem zabezpieczenia wierzytelności z tytułu budowy statku przez podmiot inny niż stocznia (strona umowy o budowę statku), jest również bezpodstawne na gruncie konwencyjnym.Konwencja przewiduje roszczenia odszkodowawcze w przypadku bezpodstawnego spowodowania aresztu statku. Przepis art.731 kpc przewiduje, że zabezpieczenie powództwa nie może zmierzać do zaspokojenia roszczenia, co pozwoliłoby, w mało prawdopodobnym przypadku wystąpienia przez wykonawców z wnioskiem o zabezpieczenie roszczeń wobec Banku poprzez areszt statków zbytych przez Bank osobom trzecim, występować przez Bank z żądaniem  nieuwzględniania wniosku o zabezpieczenie. Zajęcie statku zmierzałoby w istocie do zaspokojenie roszczenia.