Ze znanych źródeł prawa rzymskiego nie wynika, aby służebności gruntowe musiały być ustanawiane w zamian za wynagrodzenie. Prawo polskie w podobny sposób podchodzi do kwestii wynagrodzenia za ustanowienie służebności gruntowej(1), w tym również służebności przesyłu. Zainteresowany właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości obciążonej może żądać wynagrodzenia i, jeśli zostanie to zaakceptowane przez właściciela lub użytkownika wieczystego nieruchomości władnącej lub przedsiębiorcę infrastrukturalnego, jego postać i kwota może znaleźć w accidentalia negotii umowy o ustanowienie służebności gruntowej. Wynagrodzenie może być ustalone jako jednorazowa zapłata lub jako świadczenie okresowe(2). W tym ostatnim przypadku świadczenie traktowane jest jak renta, może podlegać  waloryzacji w przypadku zamiany stosunków(3).  Świadczenie okresowe może podlegać sądowej zmianie na podstawie przepisu art.357 kc, zawierającego klauzulę rebus sic stantibus. Kwestia wynagrodzenia została wyraźnie określona w przepisie art.291 kc jako ekwiwalent za zmianę treści lub sposobu wykonywania służebności, obciążający właściciela lub użytkownika wieczystego nieruchomości obciążonej oraz w przepisie art.294 kc również jako ekwiwalent za zniesienie służebności ciążący na właścicielu lub użytkowniku wieczystym nieruchomości obciążonej. Ustalenie wynagrodzenie ze skutkiem konstytutywnym przewidziane jest w przepisie art.145 § 1 kc dla służebności drogi koniecznej i w przepisie art.305 (2) § 1 i 2  dla służebności przesyłu, ale tylko w przypadku niedobrowolnego ustanawiania obu służebności. W każdym z tych przypadków sąd jest zobowiązany do ustalenia wysokości wynagrodzenia(4). W razie braku rozstrzygnięcia w tym zakresie w postanowieniu sądowym, nie dojdzie do powstania służebności drogi koniecznej lub przesyłu jako ograniczonego prawa rzeczowego. Do rozstrzygnięcia pozostaje kwestia, co powstało w wyniku niepełnego rozstrzygnięcia sądu. Prima facie można uznać, że będzie to węzeł prawny nienazwany, o charakterze obligacyjnym, wiążącym tylko strony sporu i kończącym swój byt prawny w razie zbycia nieruchomości lub przedsiębiorstwa infrastrukturalnego.  Rzadko stosowane w polskiej praktyce argumentum a rubrica(5) pozwala przyjąć, iż służebność drogowa (drogi koniecznej) i służebność gruntowa to dwa różne ograniczone prawa rzeczowe. Doktryna traktuje służebność drogi koniecznej jako służebność gruntową96). Jaka jest zatem relacja między przepisem art. 145 kc, regulującym służebność drogi koniecznej a przepisem art.285 kc, regulującym służebności gruntowe?  Nie można nie zauważyć, że obie służebności mogą mieć tą samą treść, a więc umożliwiać korzystanie z cudzej nieruchomości w celu przejazdu lub przejścia do drogi publicznej z nieruchomości władnącej. Niemniej miedzy obu przepisami zachodzi relacji lex specialis do lex generalis. Orzecznictwo w procesach wykładni rozszerzyło zakres stosowania obu przepisów. W przypadku służebności drogi koniecznej Sąd Najwyższy jeszcze pod rządami przedkodeksowego prawa rzeczowego, a potem bezpośredni po wejściu w życie kodeksu cywilnego przyjął w drodze analogii, że przepisy kodeksowe mogą uzasadniać ustanowienie także służebności polegającej na przeprowadzeniu sieci elektrycznej lub wodociągowej(7), a także gazowej, kanalizacyjnej, telekomunikacyjnej. Co do służebności gruntowej z art.285 kc, Sąd Najwyższy dopuścił możliwość umownego ustanowienia służebności gruntowej na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego, podnosząc, że nic nie stoi temu na przeszkodzie fakt, iż nieruchomość wchodzi w skład przedsiębiorstwa(8), tym samym uznał, że w zakresie celu ustanowienia służebności zwiększenie użyteczności przedsiębiorstwa jest tożsame z zwiększeniem użyteczności nieruchomości władnącej i zgodne z dyspozycją zawartą w przepisie art.285 par.2 kc. Prowadzi to do powstania kwestii czy rezultaty obu wykładni można stosować łącznie do służebności drogowej, co z kolei jest istotne w kontekście możliwości ustanowienia służebności drogowej w sytuacji, gdy nieruchomości nie są nieruchomościami sąsiednimi(9).Czy zatem przedsiębiorstwo przesyłowe może na drodze sądowej dochodzić ustanowienia służebności umożliwiającej ułożenie sieci na cudzym gruncie w sytuacji braku zgody uprawnionego do gruntu? Odpowiedź na tak postawione pytanie wymaga uprzedniego dokonania ustaleń z zakresu teorii prawa, przede wszystkim w odniesieniu do kwestii reguł kolizyjnych. Merytoryczna reguła kolizyjna lex specialis derogat legi generali w tradycyjnym ujęciu prowadzi do uznania, iż norma ogólna jest uchylana przez normę szczególną, co pozwala usunąć kolizję między normami.  S.Wronkowska zwraca uwagę, że wspomniana reguła kolizyjna może mieć zastosowanie wtedy, gdy w tej samej ustawie zawarty jest przepis podstawowy, formułujący normę generalnie nakazującą lub zakazującą działań danego rodzaju, a także inny przepis, który w stosunku do tego generalnego nakazu czy zakazu wprowadza wyjątek. W przypadkach takich przepis wprowadzający wyjątek bynajmniej nie uchyla przepisu generalnego, lecz po prostu technika zredagowania obowiązującej na podstawie danego aktu prawodawczego normy jest taka, że sformułowanie jej rozkłada się na   powiązane ze sobą przepisy(10). Takie ujęcie teoretycznoprawne jest bliższe derywacyjnej koncepcji wykładni(11), która zakłada, że głównym celem wykładni jest odtworzenie na podstawie tekstu prawnego zespołu norm postępowania, jednoznacznie wskazującego kto kiedy i co powinien czynić(12). Przedstawiona powyżej propozycja doktrynalna wykładni przepisu art.145 kc z uwzględnieniem ustaleń orzecznictwa w zakresie służebności gruntowej z art.285 kc nie pozwala jednoznacznie rozstrzygnąć jednej kwestii. Chodzi mianowicie o kluczową z punktu widzenia przedsiębiorstwa przesyłowego kwestię techniczną czy służebność drogi koniecznej może być ustanowiona na drodze sądowej dla potrzeb budowy sieci czy tylko dla potrzeb budowy tzw. przyłączy czyli linii medialnej łączącej nieruchomość z siecią przesyłową. Orzecznictwo SN w tym zakresie jest jednoznaczne. Stosowanie w drodze analogii przepisu art.145 kc do ustanawiania służebności drogi koniecznej, polegającej na doprowadzeniu linii elektrycznej do nieruchomości przez sąsiednie grunty, musi mieć na celu podłączenie nieruchomości pozbawionej elektryczności do sieci energetycznej(13). Za dopuszczalne uznał  SN także stosowanie art.145 w drodze analogii w przypadku przeprowadzenia przewodów wodociągowych do nieruchomości nie podłączonej do sieci i nie mającej z nią bezpośredniej łączności(14). Uwzględniając taka wykładnię należałoby uznać, że przedsiębiorstwo przesyłowe może żądać ustanowienia służebności drogi koniecznej dla inwestycji przesyłowej, o ile wykaże, że budowana linia łączy nieruchomość wchodzącą w skład przedsiębiorstwa z siecią. W takim przypadku przyłączenie do sieci należałoby rozumieć szerzej, nie tylko jako przyłączenie odbiorcy indywidualnego do ogólnej sieci, ale również tworzenie gazociągu lub linii bezpośredniego, samej sieci lub systemu. Potwierdzeniem tej tezy może być wyrok NSA z 3.11.1999r.(15), w którym sąd uznał, że w przypadku braku decyzji starosty na podstawie 124 ustawy o gospodarce nieruchomościami i braku zgody właściciela nieruchomości, przez które miałaby przebiegać inwestycja liniowa, przedsiębiorca mógłby się ubiegać w postępowaniu przed sądem powszechnym o ustanowienie odpowiedniej służebności gruntowej, zbliżonej charakterem do służebności drogi koniecznej. Jednocześnie nie można nie zauważyć, iż powołane wyżej orzeczenia nie przystają terminologicznie do pojęć obecnie używanych na gruncie regulacji prawnej energetyki. Ustawa prawo energetyczne(16) wprowadziła do porządku prawnego takie pojęcia jak linia lub gazociąg bezpośrednie, definiując je jako „linie lub gazociąg bezpośrednio łączący odbiorcę energii elektromagnetycznej lub gazowej z jednostka wytwarzającą”(17). Prawo energetyczne definiuje również „sieć” jako „instalacje połączone i współpracujące ze sobą, służące do przesyłu lub dystrybucji paliw lub energii, należące do przedsiębiorstwa energetycznego”(18). Najszerzej definiowanym pojęciem jest „system gazowy lub elektromagnetyczny”, którym jest „sieć gazowa lub elektromagnetyczna oraz przyłączone do nich urządzenia i instalacje, współpracujące z siecią”(19). Uprawnioną na gruncie doktrynalnym jest teza, że przedsiębiorstwa przesyłowe mogły do czasu nowelizacji kodeksu cywilnego korzystać z instytucji służebności drogi koniecznej i żądać jej ustanowienia na drodze sądowej w przypadku braku zgody uprawnionego do nieruchomości również w tych przypadkach, gdy inwestycja obejmowała budowę linii przesyłowej łączącej nieruchomość wchodzącą w skład przedsiębiorstwa z siecią, zdefiniowaną zgodnie z prawem energetycznym. Jest to zatem propozycja doktrynalnej wykładni rozszerzającej pojęcie „przyłącze”, rozumianego jako linia bezpośrednia, zgodnie z treścią art.3 pkt 11e i 11f ustawy prawo energetyczne. Brak zgody uprawnionego właściciela lub użytkownika wieczystego(20) miałby dla przedsiębiorstwa ten skutek, ze sąd dokonywałby również, obok ustanowienia służebności, władczego rozstrzygnięcia co do samego istnienia obowiązku wynagrodzenia  oraz jego wysokości. Dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego dot. wynagrodzenia za służebność drogi koniecznej sformułowało szereg zasad, które nie w każdym przypadku są korzystne dla zobowiązanego do świadczenia przedsiębiorstwa infrastrukturalnego. Sąd Najwyższy uznał na zasadzie analogii z ustawy, że właścicielowi nieruchomości obciążonej służebnością przyłączenia do instalacji energetycznych, wodociągowych, kanalizacyjnych, gazowych czy telekomunikacyjnych wynagrodzenie przysługuje co do zasady(21). Właścicielowi nieruchomości obciążonej przysługuje wynagrodzenie za ustanowienie służebności drogi koniecznej, chociażby nie poniósł z tego tytułu żadnej szkody. Jeżeli taka szkodę poniósł, obowiązany jest wykazać jej wysokość(22). Ustanowienie służebności drogi koniecznej może nastąpić tylko z jednoczesnym przyznaniem z urzędu wynagrodzenia osobie, której nieruchomość została obciążona. Przepis art. 145 par.1 kc stanowi o wynagrodzeniu rozumianym jako świadczenie jednorazowe lub w formie świadczeń określonych. Z reguły jest to świadczenie pieniężne. Wprawdzie nie można wykluczyć możliwości ustanowienia na rzecz właściciela nieruchomości służebności wzajemnej, ale możliwe jest tylko w szczególnych okolicznościach(23). Właściciel nieruchomości obciążonej służebnością polegającej na przeprowadzeniu linii elektrycznej jest uprawniony do wynagrodzenia, chyba że zrzekł się go. Samo zwlekanie przez właściciela z żądaniem zapłaty, chociażby przez znaczny czas od zbudowania linii, nie może być rozumiane jako domniemane oświadczenie woli zrzeczenia się wynagrodzenia(24). Wynagrodzenie ustalone w formie świadczeń okresowych za ustanowiona służebność drogi koniecznej może być zmienione w razie  zmiany stosunków (art.907 par.2 kc). Wynagrodzenie za ustanowienie drogi koniecznej w formie świadczeń okresowych ma w istocie charakter renty, której celem jest wynagrodzenie uszczerbku, jaki na skutek ustanowienia drogi koniecznej ponosi właściciel gruntów służebnych, przy czym nie musi to być uszczerbek majątkowy. Tak ustalone wynagrodzenie nie jest bowiem rozłożeniem świadczenia na raty. Gdyby Sąd Najwyższy tak uważał, to niewątpliwie zamieściłby w tezie zwrot wskazujący na czas trwania płatności tych świadczeń, np. „do wyczerpania wysokości jednorazowego świadczenia”(25). Świadczenie na rzecz właściciela nieruchomości obciążonej służebnością przesyłu w konsekwencji szczególnych stosunków faktycznych może przybrać inne postaci niż wynagrodzenie umowne. De lege lata świadczenie takie może przybrać postać wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z rzeczy. Natomiast szczególne stosunki prawne wynikają przede wszystkim z faktycznego korzystania z nieruchomości obciążonej od bardzo dawna, przy czym regulacja prawna takiego korzystania wynikała z przepisów prawnych właściwych jeszcze ustrojowi socjalistycznemu(26). Dodatkowy problem stwarzają zagadnienia podmiotowe, wynikające z konstrukcji jednolitej własności państwowej i szczególne relacje umowne między przedsiębiorstwami państwowymi również w kontekście przekształceń komercjalizacyjnych i prywatyzacyjnych(27). Współcześnie, po zasadniczych zmianach ustrojowych, nowa sytuacja prawna wymaga uwzględnienia również instytucji z zasadniczo innego systemu prawa, które stanowiły początek stosunku faktycznego istniejącego do dziś. Jednak pogląd, że skutki działań z przeszłości są niezmienne również pod rządami współczesnego prawa, musi być odrzucony, w przeciwnym razie może to pozbawić obecnych właścicieli nieruchomości przysługujących im de lege lata roszczeń. Błędne będzie zatem uznanie, że ograniczenia w korzystaniu z nieruchomości Skarbu Państwa, ustanowione na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego w okresie, gdy było ono jednostką państwową, zachowują swoją moc również po przekształceniu tego przedsiębiorstwa w spółkę akcyjną. Równie błędne będzie uznanie, że, jeśli pod rządami prawa obowiązującego w połowie dwudziestego wieku korzystanie z nieruchomości państwowej przez przedsiębiorstwo państwowe było z przyczyn systemowych nieodpłatne, to następca prawny przedsiębiorstwa państwowego w dalszym ciągu ma prawo korzystać z cudzej nieruchomości na tych samych warunkach. Jeśli zatem do posadowienia np. słupów energetycznych i rozpięcia na nich linii wysokiego napięcia doszło w wyniku realizacji stosownych decyzji odpowiednich organów wydanych na podstawie ówcześnie obowiązujących przepisów, to niepodobna z tym ustaleniem wiązać poglądu, że w ten sposób powstało prawo do bezterminowego nieodpłatnego korzystania z gruntów w zakresie odpowiadającym treści służebności przesyłu. Należy zauważyć, że przepis art.225 kc wymaga dla skutecznego dochodzenia świadczeń z tytułu wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy istnienia posiadania samoistnego i złej wiary. Ta kwestia w kontekście roszczeń z tytułu przeszłego korzystania z nieruchomości obciążonej wymagała rozstrzygnięcia sądowego, ponieważ przepisy regulujące wynagrodzenia  za korzystanie z cudzej rzeczy art.art.224 i 225 kc interpretowane z użyciem wykładni językowej nie mogły stanowić podstawy prawnej dla roszczenia wobec przedsiębiorstwa infrastrukturalnego za korzystanie faktyczne z cudzej nieruchomości. Orzecznictwo uznaje, że przedsiębiorstwa infrastrukturalne korzystają z cudzych gruntów  na prawnych warunkach posiadania zależnego służebności gruntowej (art. 337 i 352 k.c., od dnia 3 sierpnia 2008 r. jest to służebność przesyłu, art. 305 (1) - 305 (4)  k.c.)(28). Do roszczeń właściciela o wynagrodzenie za korzystanie z tak określonej służebności stosować należy odpowiednio przepisy o tzw. roszczeniach uzupełniających właściciela wobec posiadacza samoistnego w procesie windykacyjnym (art. 224 – 228 k.c.). W tej kwestii  judykatury dopuszcza wykładnię, która rozszerza zastosowanie roszczeń uzupełniających także na inne sytuacje korzystania z cudzej własności(29). Po zmianach ustrojowych w Polsce i przywróceniu prawidłowej roli prawu własności, przede wszystkim poprzez odejście od zasady jednolitego funduszy własności państwowej, korzystanie z tych gruntów przez przedsiębiorstwo infrastrukturalne wymaga podstawy prawnej, nieodnoszącej się do samego posadowienia słupów i rozwieszenia sieci energetycznej, co miało miejsce przed laty i zostało już rozpatrzone, ale do obecnego korzystania(30). Brak zawartej stosownej umowy łącznie z faktem, że w nowych warunkach prawnych wykonywania własności przez podmioty prawa cywilnego nie występuje żadna podstawa do korzystania z własności Skarbu Państwa ex lege i nieodpłatnie, to naturalną konsekwencją jest przyjęcie bezumownego korzystania z cudzej własności. Nie występuje trwałe ograniczenie uprawnień właścicielskich do nieruchomości zajętych przez przedsiębiorstwo infrastrukturalne skutkujące pozbawieniem właściciela nieruchomości obciążonej tytułu do wynagrodzenia za korzystanie z tych nieruchomości. Przedsiębiorstwo infrastrukturalne, działające jako następca prawny podmiotów prawnych uzyskujących tytuł do korzystania z cudzej nieruchomości pod rządami prawa obowiązującego przed zmianami ustrojowymi, obciąża obowiązek zapłacenia powodowi należnego wynagrodzenia. Stosując do bezumownego korzystania z cudzej własności przepisy o świadczeniach uzupełniających zawarte w art.art. 224 – 228 k.c. należy przyjąć uprawnienie właściciela nieruchomości obciążonej do żądania wynagrodzenia za korzystanie z jego nieruchomości  od chwili dokonanego, na podstawie przepisu art. 228 k.c., wezwania do zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu. Artykuł 228 k.c. nawiązuje w swej hipotezie do art. 224 § 2, art. 225 zd. 1 i art. 226 § 1 zd. 3 k.c. W swej dyspozycji dokonuje merytorycznego zrównania sytuacji prawnej w zakresie praw i obowiązków samoistnego posiadacza w dobrej wierze od chwili, „w której dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy” oraz posiadacza, który „został wezwany przez właściwy organ państwowy do wydania rzeczy”. Jeśli więc chodzi o roszczenia uzupełniające i rozliczenia z tytułu nakładów z samoistnym posiadaczem rzeczy będącej przedmiotem własności każdego typu,  należy stosować przepisy art. 224 § 2, art. 225 zd. 1 i art. 226 § 1 zd. 3 k.c.(31). Orzecznictwo uznaje , że od chwili dokonanego przez właściciela nieruchomości obciążonej faktycznie wezwania o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu w zakresie odpowiadającym treści służebności należy przedsiębiorstwo infrastrukturalne uważać za osobę będącą w złej wierze (art. 224 § 2 k.c.), i dalej, że od tej chwili jest on zobowiązany do zapłacenia wynagrodzenia(32). Uprawnienie do dochodzenia wynagrodzenia za korzystanie przez posiadacza służebności w złej wierze z nieruchomości  przysługuje właścicielowi nieruchomości niezależnie od roszczenia określonego w przepisie art.222 kc(33). Podstawą prawną tego roszczenia stanowią odpowiednio stosowane z mocy art. 230 k.c. przepisy art. 224 i 225 k.c., dotyczące roszczeń właściciela przeciwko samoistnemu posiadaczowi o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy. Tę, akceptowaną do dzisiaj w judykaturze, podstawę prawną roszczenia przyjął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 10 lipca 1984 r. mającej moc zasady prawnej(34).  Orzecznictwo ustaliło również, że faktyczne władztwo podmiotów eksploatujących różnego typu urządzenia przesyłowe odpowiada władztwu wynikającemu ze służebności gruntowej. Zgodnie z treścią przepisu art. 352 § 1 k.c., posiadaczem służebności jest osoba, która korzysta z cudzej rzeczy w zakresie odpowiadającym treści służebności. Oznacza to korzystanie z nieruchomości powoda w takim zakresie i w taki sposób, w jaki czyniłaby to osoba, której przysługiwałaby służebność gruntowa(35). Wyłączną przyczyną roszczeń uzupełniających, znajdujących oparcie w treści art. 225 k.c. w związku z art. 224 § 2 k.c. i 230 k.c., jest posiadanie cudzej rzeczy. Bezpodstawne jest uzależnienie ich zasadności od wystąpienia szkody. Uszczuplenie prawa własności przez wykonywanie służebności usprawiedliwia, co do zasady żądanie odpowiedniego ekwiwalentu. Dlatego niedopuszczalne jest  uzależnianie skuteczności roszczenia uzupełniającego o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z nieruchomości od wykazania, w jaki sposób posadowienie urządzeń przesyłowych przedsiębiorstwa infrastrukturalnego uniemożliwiło właścicielowi gruntu uprawę roli, prowadzenie plantacji, czy hodowli lub też ograniczało możliwość wydzierżawienia gruntu. Te okoliczności należy natomiast brać pod uwagę przy ustalaniu wysokości wynagrodzenia. Na wysokość wynagrodzenia wpływa również fakt, iż służebność przesyłu nie pozbawia w zupełności faktycznego władztwa właściciela nad nieruchomością obciążoną(36). Jeżeli, ze względu na sposób posiadania służebności lub też ze względu na sposób posadowienia urządzeń przesyłowych, właściciel lub użytkownik wieczysty może korzystać ze swojej nieruchomości w mniej lub bardziej ograniczonym zakresie, wynagrodzenie za bezumowne korzystanie powinno być odpowiednio obniżone(37).  Dlatego muszą zawodzić kryteria ustalania wysokości wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości oparte wyłącznie na układzie odpowiednich cen rynkowych właściwych dla najmu lub dzierżawy gruntu, które są adekwatne w sytuacjach, kiedy wynajmujący lub wydzierżawiający zostają zupełnie pozbawieni fizycznego władztwa nad rzeczą. W ramach obiektywnych kryteriów można natomiast zastosować odpowiednie ceny rynkowe za korzystanie z nieruchomości w zakresie służebności, których wysokość powinna uwzględniać stopień ingerencji w treść prawa własności. Ciężar dowodu w zakresie okoliczności mających wpływ na wysokość wynagrodzenia opartego już na wskazanych miernikach spoczywa na stronie pozwanej, która, jak wynika z normy zawartej w przepisie art. 6 k.c., wywodzi korzystne dla siebie skutki z udowodnienia okoliczności mających wpływ na obniżenie wynagrodzenia. Treść nowego przepisu art.305 (2) § 4 kc nakazuje sądowi stosowanie przy ustalaniu odpowiedniego wynagrodzenia w pierwszym rzędzie wynagrodzeń ustalonych w drodze umowy za podobne obciążenia w zbliżonych okolicznościach, a dopiero w razie ich braku- obniżenie użyteczności lub wartości obciążonej nieruchomości. Jeśli uwzględnić w procesie wykładni przepisu art.305 (2) par.4 kc powołane wyżej dotychczasowe orzecznictwo, zastosowanie pierwszego miernika sprowadzać się będzie wyłącznie do umownego ustalenia wysokości wynagrodzenia za ustanowienie służebności w trybie dobrowolnym. Nie będzie możliwe posiłkowanie się nawet umownymi wartościami czynszu najmu lub dzierżawy, ze względu na niespełnienie wymogu ustawowego podobieństwa obciążenia i okoliczności. Najem lub dzierżawa, które pozbawiają właściciela lub użytkownika wieczystego zupełnego władztwa nad nieruchomością, nie stanowią obciążenia podobnego do służebności przesyłu. W powołanej wyżej uchwale z dnia 17 czerwca 2005 r. Sąd Najwyższy wskazał, że wynagrodzenie powinno być nie tylko proporcjonalne do stopnia ingerencji posiadacza w treść cudzego prawa własności ale powinno także uwzględniać wartość wykorzystywanej nieruchomości i czasową perspektywę posiadania służebności. Nie można wykluczyć, że wynagrodzenia ustalone według tych kryteriów mierzone w skali roku w odległej perspektywie czasowej będzie znikome. Nie oznacza to jednak, że możliwość dalszego wykorzystania nieruchomości, brak faktycznych utrudnień w wykonywaniu prawa własności, niweczy zupełnie oparte na treści art. 225 k.c. w związku z art. 224 § 2 k.c. i art. 230 k.c. prawo właściciela do wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości w związku z utrzymaniem na niej urządzeń przesyłowych. Odrębną kwestią, którą również rozstrzygnęło orzecznictwo Sądu Najwyższego, jest kwestia roszczeń odszkodowawczych występująca w tych sytuacjach, gdy  traktuje się zmniejszenie wartości nieruchomości jako szkodę. Sąd Najwyższy uznał (38), że szkoda w postaci zmniejszenia wartości nieruchomości występuje wtedy, gdy ma charakter trwały i nieodwracalny. Nie można mówić o takiej szkodzie wówczas, gdy właścicielowi nieruchomości przysługuje roszczenie negatoryjne umożliwiające przywrócenie stanu zgodnego z prawem(39). Dopóki zatem przysługuje mu to roszczenie, dopóty nie może żądać naprawienia szkody w postaci obniżenia wartości nieruchomości na skutek posadowienia i eksploatacji na nieruchomości urządzeń przesyłowych przez zapłatę odszkodowania. Utrata tego roszczenia wiąże się zazwyczaj z uzyskaniem przez przedsiębiorcę infrastrukturalnego tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości, z czym wiąże się obowiązek zapłaty właścicielowi odpowiedniego ekwiwalentu, co w konsekwencji wyklucza odszkodowanie. Uszczerbek właściciela związany z pogorszeniem nieruchomości tylko w następstwie posadowienia na niej i eksploatacji urządzeń przesyłowych rekompensowany jest wynagrodzeniem, które może on uzyskać – na podstawie art. 305 (2) k.c. – za obciążenie jego prawa służebnością przesyłu. Uszczerbek ten nie ma charakteru trwałego i nieodwracalnego, skoro właścicielowi przysługuje roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem. Roszczenie to pozwala zrealizować ten sam interes, co roszczenie o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy, a ten sam interes nie może być zaspokajany podwójnie. Z ustaleń wcześniejszego orzecznictwa Sądu Najwyższego(40), które zachowały swoją aktualność również współcześnie, wynika, że nie stanowi pogorszenia rzeczy zmniejszenie jej wartości, które podlega kompensacji w ramach wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy, gdyż w przeciwnym wypadku posiadacz płaciłby podwójnie. Przyjmuje się przy tym, że jakkolwiek wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z rzeczy nie ma charakteru odszkodowawczego, co wynika z braku zależności od powstania szkody, to może ono spełniać cele odszkodowawcze(41).  O jego wysokości decyduje wynagrodzenie rynkowe, jakie nieuprawniony posiadacz musiałby zapłacić za korzystanie z rzeczy danego rodzaju w przypadku, gdyby jego władztwo było oparte na tytule prawnym(42). Niewątpliwie zatem uszczerbek właściciela związany z pogorszeniem nieruchomości tylko w następstwie posadowienia na niej i eksploatacji urządzeń przesyłowych rekompensowany jest wynagrodzeniem, które może on uzyskać – na podstawie przepisu art. 305 (2) §§ 1 i 2 k.c. – za obciążenie jego prawa służebnością przesyłu. Nie budzi również wątpliwości, że uszczerbek ten nie ma charakteru trwałego i nieodwracalnego, skoro właścicielowi przysługuje roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem. Roszczenie to  pozwala zrealizować ten sam interes, co roszczenie o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy, a ten sam interes nie może być zaspokajany podwójnie(43). Jeszcze jedna kwestia związana z wynagrodzeniem za ustanowienie służebności wymaga rozstrzygnięcia. O ile ustanowienie służebności przesyłu w drodze umowy nie koniecznie musi być odpłatne, o tyle w przypadku ustanowienia służebności przesyłu w drodze orzeczenia sądowe odpłatność jest obligatoryjna i konstytutywna.  W art. 305 (2) § 2 k.c. określono, że właściciel może „żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności przesyłu”. Wynika z tego, że nie może wystąpić o zasądzenie wynagrodzenia bez jednoczesnego ustanowienia służebności. Biorąc zaś pod uwagę, że ustanowienia służebności przesyłu (podobnie jak innych służebności) następuje w postępowaniu nieprocesowym (art. 626 § 3 k.p.c.), żądanie, o jakim mowa w art. 305 (2) § 2 kc, przybiera postać wniosku i rozpoznawane jest zgodnie z regułami tego postępowania(44). Brak w postanowieniu któregoś z elementów konstytuujących służebność przesyłu ustanowioną w trybie niedobrowolnym tzn. brak albo ustalenia wysokości wynagrodzenia albo brak ustanowienia służebności przesyłu nie prowadzi do powstania prawa rzeczowego ograniczonego w postaci służebności przesyły. W dalszym ciągu nie jest rozstrzygnięte, co kreuje takie niepełne postanowienie sądowe. Dodane do kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy-Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw przepisy o służebności przesyłu, nie przewidują powstania służebności gruntowej za wynagrodzeniem z mocy prawa. Obciążenie nieruchomości prawem rzeczowym ograniczonym w postaci służebności przesyłu za wynagrodzeniem następuje fakultatywnie w wyniku umowy lub obligatoryjnie na podstawie orzeczenia sądowego albo decyzji administracyjnej. Jedyny wyjątek nabycia z mocy prawa tej służebności odnosi się do zasiedzenia służebności na podstawie przepisu art. 305 (4) k.c. w związku z art. 292 k.c., kreując nabycie nieodpłatne w każdym przypadku.


(1) Brak wynagrodzenia, dopuszczalny i neutralny na gruncie prawa cywilnego, wywołuje konsekwencje na gruncie prawa podatkowego Służebność przesyłu ustanowiona na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego na cudzym gruncie stanowi przysporzenie majątkowe na rzecz tego przedsiębiorstwa. Jeżeli zatem taka służebność jest ustanawiana bez wynagrodzenia, wówczas po stronie przedsiębiorstwa powstaje przychód z tytułu nieodpłatnego świadczenia, tak w  wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 28 stycznia 2010 r., III SA/Rz 928/09 (w) Monitor Podatkowy 2010/4/, poz.5.

(1) Orzecznictwo dopuszcza również ustalenie wynagrodzenia jako służebność polegającą na korzystaniu z przygranicznego pasa gruntu stanowiącego część nieruchomości władnącej, orzeczenie Sądu Najwyższego z 1.12.1970, III CZP 68/70 (w) OSNCP nr 5/1971, poz.81, orzeczenie Sądu Najwyższego z 25.03.1999, III CKN 211/98 (w) Lex.

(2) Orzeczenie Sądu Najwyższego z 8.09.1988r., III CZP 76/88 (w) OSP nr 5-6/1990, poz.257.

(4) Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia14.10.2010r. (III CZP 66/10, Lex 621345) stwierdził, że nie można wystąpić o zasądzenie wynagrodzenia bez jednoczesnego ustanowienia służebności przesyłu. W tym samym postanowieniu Sąd Najwyższy przesądził również, że właściciel nieruchomości może złożyć wniosek o ustanowienie służebności w postępowaniu nieprocesowym także wówczas, gdy jedyną przyczyną odmowy zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu jest spór co do wysokości wynagrodzenia.

(5) „z położenia”. Wnioskowanie to należy do grupy dyrektyw, opierających się na elementach strukturalnych systemu prawa i sprowadza się do uwzględniania w procesie ustalania treści normy prawnej systematyki wewnętrznej aktu prawnego zawierającego normę, J.Jabłońska-Bońca: Wstęp do nauk prawnych, Poznań 1996, ss.174-175. Uwzględniając systematykę księgi II kodeksu cywilnego można ustalić, iż użytkowanie wieczyste (tytuł II) zasadniczo rożni się od użytkowania (ograniczonego prawa rzeczowego, tytuł III) i od własności (tytuł I).

(6) J.Ignatowicz: Prawo rzeczowe, Warszawa 2000, s.226.

(7) Ibidem,. s.227, i cytowane tam orzecznictwo SN z tego okresu. Współczesne orzecznictwo SN potwierdziło słuszność stosowania takiej analogii w uchwale SN z 30.08.1991r. (sygn. III CZP 73/91,w: OSNC nr 4 z 1992, poz.103) oraz w postanowieniu z dnia 25.09.2003r. (sygn.V CK 201/02, opublikowane on-line Lex nr 175957) i wyroku SN z dnia 10.01.2002r. (sygn. II CKN 639/99, Lex 53135).

(8) Przepis art.175 prawa rzeczowego dopuszczał możliwość ustanowienia służebności na rzecz każdoczesnego właściciela oznaczonego przedsiębiorstwa. Brak analogicznego przepisu w kodeksie cywilnym wymusił wykładnię rozszerzającą, przyjętą przez SN w postanowieniu z 8.09.2006r. (sygn. IICSK 112/06, opublikowane on-line   Lex 56798).

(9) Ta kwestia była poruszana zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie. Ignatowicz uznaje, że droga objęta służebnością drogi koniecznej może przebiegać bądź przez jedną, bądź nawet przez kilka nieruchomości, zależnie od tego, ile posiadłości oddziela nieruchomość żądającego od drogi publicznej lub od jego zabudowań, ibidem s.226. Nie można zatem ustanowić służebności drogowej dla nieruchomości, która nie sąsiaduje bezpośrednio z tą, która ma być służebnością obciążona , chyba że służebnością zostanie też obciążona nieruchomość bezpośrednio sąsiadująca z tą, która ma być obciążona, tak (w:) Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I, pod redakcją K. Pietrzykowskiego, Warszawa 1999, s.385. Takie stanowisko wynika również z orzeczenia SN z 21.12.1971r. (sygn. III CRN 403/71, w: OSP nr 11 z 1971r., poz.208). Szerzej interpretuje SN pojęcie „grunt sąsiedni” w orzeczeniu z 20.11.1981r. (sygn. III CRN 232/81, w: OSN nr 4 z 1982r., poz.62, cyt.za Kodeks cywilny. Komentarz…, s.385. Gruntami sąsiednimi w rozumieniu przepisu art.145 par.1 kc są nie tylko grunty pozostające w fizycznej styczności z nieruchomością, na potrzeby której służebność drogi koniecznej zostaje ustanowiona, lecz także grunty tak pod względem tej nieruchomości usytuowane, że zachodzi gospodarcza konieczność przeprowadzenia przez nie dojazdu do drogi publicznej lub do budynków gospodarczych. Analogiczna wykładnia nadaje się do zastosowania wobec niedrogowych przedmiotów służebności. W odniesieniu do służebności gruntowej z art.285 kc SN w jednym z  najnowszych orzeczeń z 2008r., (sygn. II CSK 389/08., w Gazeta Prawna nr 5 z 8.01.2009r., s.13) stwierdził, że jeszcze przed uregulowaniem w kodeksie cywilnym służebności przesyłu istniała możliwość ustanowienia służebności gruntowej bez wskazywania nieruchomości władnącej. Pat. również postanowienia SN z 8.09.2006r., powołane poniżej w przypisie 19.

(10) S.Wronkowska, Z.Ziembiński: Zarys teorii prawa, Poznań 2001, ss. 176-177.

(11) M.Zieliński: Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002, s.79 i n.

(12) S.Wronkowska, Z.Ziembiński, op.cit., s.158.

(13) Orzeczenie SN z 31.12.1962r., powołane wyżej w przypisie 18.

(14) Orzeczenie SN z 3.06.1965r., powołane wyżej w przypisie 18.

(15) Sygn. IV SA 1742/97, opublikowane on-line Lex 48655.

(16) Ustawa z 10.04.1997r., Dz.U. nr 89 z 2006r., poz. 625, tekst jednolity, wielokrotnie zmieniana).

(17) Przepis art.3 pkt 11e i 11f ustawy prawo energetyczne.

(18) Przepis art. 3 pkt 11a ustawy prawo energetyczne.

(19) Przepis art.3 pkt 23 ustawy prawo energetyczne.

(20) W myśl przepisu art.145 kc uprawnionym do żądania ustanowienia służebności drogowej jest właściciel nieruchomości. Orzecznictwo od dawna przyjmuje, że takie prawo przysługuje także użytkownikowi wieczystemu, wyrok SN z 17.01.1974r.. (za) J.Ignatowicz, op.cit. s.228. Z kolei ograniczenie korzystania z art.124 ust.1 ustawy o gospodarce nieruchomościami może dotyczyć na pewno prawa własności nieruchomości i użytkowania wieczystego nieruchomości. Co do innych podstaw prawnych władania nieruchomościami należy wskazać, iż od 22.09.2004r. nie obowiązuje przepis art.127 ustawy o gospodarce nieruchomościami, uchylony ustawą z dnia 28.11.2003r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.nr 141 z 2004r., poz.1492). Nie można zatem żądać ograniczenia korzystania wobec użytkownika, najemcy, dzierżawcy lub wykonującego trwały zarząd.

(21)] Wyrok SN z 10.01.2002r., sygn. II CKN 639/99, Lex 53135.

(22) Postanowienie SN z 8.05.2000r., sygn. V CKN 43/00 OSNC nr 11 z 2000, poz.206.

(23) Postanowienie SN z 25.03.1999r. sygn. III CKN 211/98, Lex 319573.

(24) Postanowienie SN z 28.01.1999r. sygn. III CKN 145/98, Lex 319575.

(25) Uchwała SN z 8.09.1988r. sygn. III CZP 76/88. SN w tej uchwale nie podzielił wcześniejszego poglądu przeciwnego wyrażonego w uchwale z 15.09.1986 sygn. III CZP 46/86 (nie publ.).

(26) Z obowiązującego w czasie prowadzenia inwestycji w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku prawa wynikała zasada nieodpłatnego udostępniania i przekazywania nieruchomości między jednostkami państwowymi, uregulowana przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z 2 sierpnia 1949 r. w sprawie przekazywania nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych ( Dz. U. Nr 47 z 1949r., poz. 354) i rozporządzenia Rady Ministrów z 4 października 1958 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania w ramach administracji państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości i innych obiektów majątkowych – tekst jedn.(Dz. U. nr 28 z 1970r.,  poz. 225- tekst jednolity z późn. zm.).

(27) Na podstawie przepisu art.5 ustawy z 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa (Dz. U. Nr 16 z 1993r., poz. 69), spółka wskutek przekształcenia wstępowała we wszystkie prawa i obowiązki swojego poprzednika prawnego. Także zgodnie z ustawą z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (Dz. U. nr 171 z 2002 r., poz. 1397- tekst jednolity)) spółka wstąpiła we wszystkie stosunki prawne, których podmiotem było przedsiębiorstwo państwowe, bez względu na charakter prawny tych stosunków.

(28) Postanowienie SN z dnia 22 października 2002 r., sygn. III CZP 64/02 w Lex nr 77033, wyrok SN z dnia 11 maja 2005 r., sygn.III CK 556/04 w Lex nr 221731, wyrok SN z dnia 17 czerwca 2005 r., sygn. III CK 685/04 w  Lex nr 277065.

(29) Taki pogląd został wyrażony zwłaszcza w uchwale SN z dnia 17 czerwca 2005 r.sygn. III CZP 29/05 w OSNC 2006, nr 4, poz. 64 oraz w wyroku SN z dnia 11 lutego 1998 r. III CKN 354/97, (niepubl.), w uzasadnieniu wyroku SN z dnia 28 lutego 2002 r., sygn.II CKN 182/01 (niepubl.), w wyroku z dnia 30 czerwca 2004 r., sygn. IV CK 502/03 w Lex nr 183713, w wyroku SN z dnia 18 marca 2005 r., sygn. II CK 556/04 w OSNC 2006, nr 2, poz. 38, w wyroku SN z dnia 24 lutego 2006 r., sygn. II CSK 139/05, (niepubl.), w wyroku SN z dnia 8 grudnia 2006 r. V CSK 296/06, (niepubl.); wyroku SN z dnia 25 listopada 2008 r. II CSK 346/08, (niepubl.), orzeczenia niepublikowane cytowane za uzasadnieniem wyroku Sądu Najwyższego z 20.08.2009r., sygn.II CSK 137/09 w Lex 578037.

(30) Tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 kwietnia 2009 r. (sygn. akt II CSK 560/09, niepubl.)

(31) Tak w odniesieniu do własności państwowej wyroku Sądu Najwyższego z 20.08.2009r., sygn.II CSK 137/09 w Lex 578037.

(32) Ibidem.

(33) Pomimo występujących początkowo rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 31 marca 2004 r., sygn. akt II CK 102/34, niepubl; z dnia 9 marca 2007 r., II CK 457/06, niepubl.) ostatecznie przeważył ten pogląd (pat. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2005 r., sygn. III CZP 29/05, OSNC 2006/4/64 oraz wyrok z tego samego dnia w sprawie III CSK 685/04, niepubl., wyroki z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. V CSK 296/06, niepubl., z dnia 28 listopada 2008 r., sygn. II CSK 346/08, niepubl.; z dnia 29 kwietnia 2009 r., sygn. II CSK 560/08, niepubl.; z dnia 6 maja 2009 r., sygn. II CSK 594/08, niepubl.; z dnia 3 kwietnia 2009 r., sygn. II CSK 459/08, orzeczenia niepublikowane cytowane za uzasadnieniem wyroku Sądu Najwyższego z 3.02.2010r., sygn. II CSK 444/09.

(34) Sygn. III CZP 20/84 w OSNCP 12/1984, poz.209, sprawa dotyczyła roszczenia właściciela przeciwko bezprawnemu posiadaczowi lokalu mieszkalnego.

(35) Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2006 r., IV CSK 149/05 ( niepubl)., postanowienie z dnia 17 grudnia 2008 r., I CSK 171/08 ( niepubl), powołane za uzasadnieniem wyroku SN z 3.02.1010r., sygn.II CSK 444/09 w Lex 578038.

(36) Teza 3 wyroku SN z 3.02.2010r., sygn.II CSK 444/09, op.cit.

(37)Ibidem oraz por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 2005 r. sygn. akt V CK 679/04, ( niepubl.).

(38) Wyrok SN z 15.09.2011r., sygn.II CSK 681/10 w Lex 1043999.

(39) Prezentowane jest także zapatrywanie, że ingerencja w prawo własności, polegająca na przeprowadzeniu urządzenia przesyłowego bez zezwolenia organu administracji i bez zgody właściciela nieruchomości może stanowić również podstawę odpowiedzialności deliktowej za pogorszenie rzeczy (zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2002 r., III CZP 64/06, niepubl. oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2009 r., V CSK 175/09, niepubl.). Nie jest oczywiście wyłączona możliwość dochodzenia – na zasadach ogólnych – naprawienia szkody z powodu pogorszenia rzeczy związanego z nieprawidłowym korzystaniem z niej.

(40) Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26.02.1969 r., sygn. II CR 13/69,( niepubl.), za uzasadnieniem do wyroku z 15.09.2011., op.cit.

(41) Uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7.01.1998 r., sygn. III CZP 62/97 (w) OSNC 6/1998, poz. 1 oraz z dnia 13.03.2008 r., sygn. III CZP 3/08 (w) OSNC 4/2009, poz. 53).

(42) Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10.07.1984 r., sygn. III CZP 20/84 (w) OSNCP 12/1984, poz. 209.

(43) Zwrócił uwagę na to Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 września 2011 r., III CZP 43/11 (niepubl.), za uzasadnieniem do wyroku z 15.09.2011., op.cit.

(44) Postanowienie Sądu Najwyższego z 14.10.2010r. III CZP 66/10, Lex 621345. W tym postanowieniu Sąd Najwyższy sformułował również co najmniej dyskusyjną tezę, że właściciel nieruchomości może złożyć wniosek także wówczas, gdy jedyną przyczyną odmowy zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu jest spór co do wysokości wynagrodzenia. Opublikowane uzasadnienie do tego postanowienia nie zawiera niestety argumentacji na rzecz takiej tezy. Kwestia ta będzie rozważana bliżej w rozdziale IV par.4.

About these ads